Realiteitszin of werkelijkheidszin
Realiteitszin noem ik een belangrijke kernwaarde. Je mag het ook werkelijkheidszin of werkelijkheidsbesef noemen. Ik heb deze pagina onder realistisch gezet omdat realiteitszin precies gaat over het vermogen om de werkelijkheid onder ogen te zien zoals die is. Het is geen aparte kernkwaliteit en ook geen valkuil. Het gaat om de waarde die je hecht aan feiten, werkelijkheid en werkelijkheidsbesef, zonder vertekeningen of illusies en zonder door te slaan in negativiteit, pessimisme of overdreven positiviteit.
Wat betekent realiteitszin of werkelijkheidszin?
Ik vind het woord realiteit een heel mooi woord. Het komt van het Latijnse woord 'realis', wat 'werkelijk' of 'echt' betekent. Dat is het echt, hè? En dan komt daar het woordje zin ook nog bij. Ik geef er wat woorden aan nu en daardoor maak ik zinnen. Zin duidt op zingeving maar ook op het vermogen om iets te begrijpen, te ervaren, te voelen of te doorleven.
Wie realiteitszin heeft, probeert de werkelijkheid zo eerlijk en nauwkeurig mogelijk waar te nemen. Je ziet wat er goed gaat maar je sluit jouw ogen ook niet voor wat er niet goed gaat. Je ziet mogelijkheden maar ook beperkingen. En je durft eigen tekorten en tekortkomingen onder ogen te zien en kwetsbaar te zijn. Niet omdat je jezelf klein wilt maken, maar omdat je niet mooier hoeft te maken wat er werkelijk is.
Bestaat er eigenlijk één realiteit?
Weet je wat het geheim is van de realiteit? Er zijn er zoveel van. Want jouw werkelijkheid zegt ook iets over jouw perceptie, interpretatie en waarneming. Het vertelt iets over hoe jij in het leven staat, waar jij voor staat en waar je voor gaat. Het heeft ook te maken met overtuigingen die je hebt.
Is dat erg? Nee, het is een bewustwording. Als je zegt: 'Ik vind het getuigen van weinig realiteitszin', dan is de bewustwording dat je eigenlijk bedoelt: 'Het voldoet niet aan mijn definitie van de realiteit.' Dat zet je meteen wat bescheidener op jouw plek. Ook jij en ik kijken immers door onze eigen bril.
Waarom hoort realiteitszin bij realistisch zijn?
Omdat realistisch zijn zonder realiteitszin een lege huls wordt. Wanneer jij realistisch wilt kijken, moet je bereid zijn om de werkelijkheid toe te laten. Ook wanneer die niet overeenkomt met jouw wensen, verwachtingen of dromen. Je kunt immers niet realistisch zijn wanneer je alleen ziet wat je graag wilt zien.
Realiteitszin betekent voor mij daarom niet dat je een wandelend feitenboek wordt. Het gaat niet alleen over weten wat er gebeurd is. Het gaat ook over erkennen wat die feiten voor jou betekenen. Misschien moet je een verwachting bijstellen. Misschien moet je erkennen dat iets niet lukt. Misschien moet je toegeven dat jouw inschatting fout was. Of misschien laten de feiten juist zien dat je veel meer mogelijkheden hebt dan je zelf dacht.
Dat is ook de reden waarom realiteitszin niet hetzelfde is als somberheid. De werkelijkheid kan tegenvallen, maar ze kan je evengoed positief verrassen. Realiteitszin kiest niet vooraf welke kleur de werkelijkheid moet krijgen.
Waarom begint realiteitszin met harde feiten?
De realiteit begint met feiten onder ogen te zien. Zoals Marleen pas verwoordde. Ze zei: 'Bij mij is Parkinson vastgesteld en dat is nu een feit.' Het getuigt van weinig realiteitszin wanneer je de feiten ontkent, verzacht, bagatelliseert of onder de tafel veegt. Het getuigt eveneens van weinig realiteitszin wanneer je zaken vergroot, dramatiseert, overdrijft of erger maakt dan ze zijn.
Maar weer terug: realiteitszin begint met feiten. Hoe je met die feiten omgaat, verschilt per persoon. Kun je aanvaarden dat je ziek bent of ga je ertegen vechten? Durf je de realiteit onder ogen te zien? Een feit kun je soms niet veranderen. Jouw omgang met dat feit is weer een ander verhaal.
Dat onderscheid is belangrijk. Realiteitszin vraagt niet dat je blij moet zijn met ieder feit. Je hoeft een pijnlijke werkelijkheid niet leuk te vinden om haar te erkennen. Je kunt verdrietig, boos of teleurgesteld zijn en tegelijkertijd zeggen: dit is wat er nu aan de hand is.
Kun je realistisch zijn en toch blijven dromen?
Is realiteitszin dan dat je onder een koude douche moet om je dromen te doen vervagen? Is het een ketting die jou vastbindt om te voorkomen dat je fantasie een te hoge vlucht neemt? Nee! Dromen en idealen hebben nut en zin. Ze zijn als brandstof voor onze ambities en voor onze wilsvlam.
Het is dus de sleutel om iets te willen, te realiseren, zie je het woord real?, te verwezenlijken! Realiteitszin schakelt hoop niet uit maar helpt jou om jouw dromen waar te maken. Je kijkt niet alleen naar waar je naartoe wilt maar ook naar waar je nu werkelijk staat.
Wanneer heb je te weinig realiteitszin?
Wanneer je luchtkastelen bouwt en hoopt dat de wolken zwaar genoeg zijn om als fundament te dienen. Wanneer je dromen hebt die onuitvoerbaar zijn en tegelijk weigert te kijken naar wat daarvoor werkelijk nodig is. Je kunt dan blijven hopen, wensen en fantaseren terwijl de feiten allang een ander verhaal vertellen.
Maar je moet je dromen niet opgeven of begraven onder een berg pragmatisme. Je moet jouw dromen vormgeven in plaats van opgeven. Je kunt leren om te navigeren tussen jouw dromen en de wereld om jou heen en je kunt leren om jouw dromen te doen landen in de feiten van deze wereld.
Te weinig realiteitszin betekent dus niet dat je te veel droomt. Het betekent dat je de verbinding tussen jouw droom en de werkelijkheid kwijtraakt. Een droom zonder grond onder de voeten wordt een luchtkasteel. Een droom die rekening houdt met mogelijkheden, beperkingen, middelen en omstandigheden kan een doel worden.
Wat gebeurt er bij te veel werkelijkheidsbesef?
Wanneer je te veel werkelijkheidsbesef hebt, ontstaat er iets negatiefs. Je kunt alles plat slaan met praktische onuitvoerbaarheid of met zwartgalligheid, cynisme of sarcasme. Dat is zo ontnuchterend dat elk vuurtje vanzelf uitgaat en de vlam voor altijd verdwijnt in de zwarte zee van pessimistische gedachten.
Je kent zulke reacties misschien wel. Iemand komt met een idee en nog voordat het idee goed en wel op tafel ligt, weet een ander al waarom het onmogelijk is. Te duur. Te ingewikkeld. Hebben we al eens geprobeerd. Gaat toch niet lukken. Daar is geen tijd voor. Dat klinkt misschien heel realistisch, maar is het dat ook?
Wie alleen beperkingen ziet, kijkt namelijk evenmin naar de hele werkelijkheid. Mogelijkheden maken ook deel uit van de realiteit. Nieuwe ontwikkelingen, onverwachte kansen, menselijk vernuft en doorzettingsvermogen eveneens. Realiteitszin is dus niet alleen zeggen wat niet kan.
Wat is het verschil tussen realiteitszin en pessimisme?
Een pessimist kan zichzelf bijzonder realistisch vinden. 'Ik zie de wereld gewoon zoals hij is', zegt hij dan. Maar wanneer je structureel alleen problemen, mislukkingen en onmogelijkheden ziet, ben je net zo goed bezig met een gekleurde waarneming.
Realiteitszin vraagt dat je zowel de positieve als de negatieve feiten kunt verdragen. Je maakt een probleem niet kleiner dan het is, maar ook niet groter. Je poetst risico's niet weg, maar doet evenmin alsof ieder risico automatisch tot een ramp leidt. Je neemt mogelijkheden serieus zonder alvast te doen alsof succes gegarandeerd is.
Daarom is werkelijkheidszin voor mij iets anders dan optimisme én iets anders dan pessimisme. Je hoeft de wereld niet rooskleurig te schilderen en je hoeft haar evenmin in zwart te dompelen. Kijk eerst maar eens welke kleur ze werkelijk heeft.
Hoe helpt realiteitszin om dromen waar te maken?
Juist door dromen niet alleen mooi te vinden maar ze serieus genoeg te nemen om naar de werkelijkheid te kijken. Wat wil je bereiken? Waar sta je nu? Wat heb je nodig? Wat ontbreekt er nog? Welke hindernissen zijn werkelijk aanwezig en welke bestaan vooral in jouw hoofd?
Realiteitszin helpt je om jouw droom van voeten te voorzien. Misschien moet je een opleiding volgen, geld sparen, hulp vragen, een plan aanpassen of accepteren dat het langer duurt dan je aanvankelijk dacht. Dat haalt de droom niet onderuit. Het maakt de route ernaartoe duidelijker.
En soms leidt werkelijkheidszin tot de conclusie dat een bepaalde droom niet haalbaar is. Ook dat bestaat. Maar juist doordat je dat durft te zien, kun je onderzoeken wat er onder die droom ligt. Welke behoefte, waarde of wens wilde je ermee verwezenlijken? Misschien is daar een andere route voor.
Dat vind ik iets anders dan dromen doodslaan. Het is dromen serieus nemen. Niet alleen verlangen naar de bestemming maar ook kijken naar de weg die er werkelijk naartoe leidt.
Wat kun je ontwikkelen in jouw realiteitszin?
- Feiten onder ogen leren zien zonder ze te ontkennen, te bagatelliseren of groter te maken dan ze zijn.
- Bewust worden van jouw eigen perceptie en overtuigingen wanneer je bepaalt wat volgens jou de werkelijkheid is.
- Dromen en idealen blijven koesteren en ze tegelijk verbinden met wat werkelijk mogelijk en nodig is.
Eigenschappenanalyse
Wil je beter zicht krijgen op jouw kwaliteiten, eigenschappen en persoonlijke patronen? Met de eigenschappenanalyse krijg je inzicht in jouw sterke kanten en persoonlijke ontwikkeldoelen.
E-books
Wil je je verder verdiepen in talenten, kwaliteiten en valkuilen? In mijn e-books krijg je meer inzicht in wat jou van nature typeert, waar jouw kracht ligt en wat er gebeurt wanneer een kwaliteit doorschiet.
Veelgestelde vragen over realiteitszin
Realiteitszin gaat over de manier waarop je feiten, mogelijkheden en beperkingen onder ogen ziet. Het betekent niet dat je jouw dromen moet opgeven of dat je voortaan alles door een sombere bril moet bekijken.
Wat betekent realiteitszin?
Realiteitszin is het vermogen om de werkelijkheid te begrijpen en te aanvaarden zonder haar mooier of erger te maken dan ze is. Je houdt rekening met feiten, mogelijkheden en beperkingen.
Is realiteitszin een kernkwaliteit?
Ik noem realiteitszin op deze pagina geen aparte kernkwaliteit. Ik zie het vooral als een belangrijke kernwaarde die nauw verbonden is met realistisch zijn en met de manier waarop je naar jezelf, anderen en omstandigheden kijkt.
Wat is het verschil tussen realiteitszin en pessimisme?
Een pessimist legt gemakkelijk de nadruk op wat niet kan, fout kan gaan of tegenvalt. Realiteitszin probeert zowel positieve als negatieve feiten serieus te nemen zonder één kant van de werkelijkheid voortdurend uit te vergroten.
Kun je realiteitszin hebben en toch idealistisch zijn?
Ja. Dromen en idealen kunnen juist richting en energie geven. Realiteitszin helpt je om te onderzoeken hoe je die idealen kunt verbinden met de omstandigheden, middelen en mogelijkheden die werkelijk aanwezig zijn.
Wanneer heb je te weinig realiteitszin?
Wanneer je feiten structureel ontkent, bagatelliseert of verdraait, maar ook wanneer je plannen en dromen maakt zonder rekening te houden met werkelijke beperkingen en omstandigheden. Dan raakt jouw beeld steeds verder verwijderd van wat er werkelijk speelt.
De werkelijkheid zien zonder alles loodzwaar te maken
Realiteitszin helpt je om te zien wat er werkelijk aan de hand is. Maar daarna komt nog een andere vraag: hoeveel gewicht geef je eraan? Een tegenvaller is een tegenvaller, maar hoeft niet meteen het einde van de wereld te zijn. Een fout is een fout, maar daarmee is niet alles mislukt. En een beperking kan werkelijk bestaan zonder dat jouw hele toekomst daarmee vastligt.
Daar komt relativeringsvermogen om de hoek kijken. Relativeren betekent niet dat je feiten wegwuift of doet alsof iets onbelangrijk is. Je blijft de werkelijkheid zien, maar je probeert haar ook in verhouding te plaatsen. Hoe groot is dit werkelijk? Wat betekent het vandaag, volgende maand of over vijf jaar? Wat blijft er naast dit probleem nog meer overeind?
Juist de combinatie is sterk. Realiteitszin voorkomt dat je jezelf iets wijsmaakt. Relativeringsvermogen voorkomt dat één feit meteen jouw hele werkelijkheid wordt. Zo kun je met beide benen op de grond blijven staan zonder dat je daar voor altijd vastgenageld hoeft te blijven.
Auteur en publicatiegegevens
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 17-02-2024
Update: 14 augustus 2026.
