home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / realistisch / werkelijkheid

De werkelijkheid onder ogen zien

Durf jij de werkelijkheid onder ogen te zien? Ik begin deze zin inderdaad met 'durven'. Soms is daar moed voor nodig. Ik heb deze pagina onder realistisch gezet omdat realistisch zijn ook betekent dat je bereid bent te kijken naar wat er werkelijk is, zelfs wanneer de feiten jou niet goed uitkomen. Dit is geen aparte kernkwaliteit en ook geen valkuil. Het gaat over werkelijkheid, werkelijkheidsbesef en over de vraag waarom wij soms liever wegkijken van iets wat er wel degelijk is.

Waarom hoort de werkelijkheid onder ogen zien bij realistisch zijn?

Omdat je niet realistisch kunt kijken wanneer je alleen wilt zien wat jou goed uitkomt. De werkelijkheid houdt geen rekening met jouw voorkeur. Een reorganisatie kan doorgaan terwijl jij graag wilt dat alles bij het oude blijft. Een relatie kan vastlopen terwijl jij verlangt naar hoe het vroeger was. Je lichaam kan beperkingen krijgen waar je helemaal niet om gevraagd hebt. De feiten vragen niet eerst of jij eraan toe bent.

Dat maakt realistisch zijn soms behoorlijk confronterend. Het is gemakkelijk om realistisch te zijn wanneer de werkelijkheid overeenkomt met jouw verwachtingen. Het wordt interessanter wanneer de werkelijkheid iets anders vertelt dan jij had gehoopt. Juist dan blijkt of je bereid bent om haar werkelijk onder ogen te zien.

Dat betekent overigens niet dat je onmiddellijk alles moet accepteren alsof het je niets doet. Je kunt woedend zijn over wat er gebeurt. Je kunt verdriet voelen, teleurgesteld zijn of bang worden. Maar midden in die gevoelens kun je nog steeds erkennen: dit is wat er op dit moment aan de hand is.

Wat is het verschil tussen feiten en jouw ervaring van de werkelijkheid?

Dat onderscheid vind ik belangrijk. Het feit kan zijn dat bij Marianne Parkinson is vastgesteld. Haar ervaring kan zijn dat haar wereld kleiner wordt, dat ze bang is om afhankelijk te worden of dat ze zich steeds meer alleen voelt. Het eerste kunnen artsen onderzoeken en vaststellen. Het tweede kun je niet met een meetlat bepalen, maar het is voor Marianne wel degelijk werkelijk.

Daarom moet je oppassen met uitspraken als: 'Dat is niet de werkelijkheid.' Misschien bedoel je eigenlijk: 'Dat is niet mijn ervaring van de werkelijkheid.' Twee mensen kunnen naar dezelfde gebeurtenis kijken en iets heel anders beleven. Een ontslag kan voor de één voelen als een ramp en voor de ander achteraf als een bevrijding. De feitelijke gebeurtenis is dezelfde, de beleefde werkelijkheid niet.

Dat maakt de werkelijkheid niet waardeloos of volledig willekeurig. Feiten blijven feiten. Maar jouw waarneming, geschiedenis, overtuigingen, gevoelens en verwachtingen kleuren wel hoe jij die feiten beleeft. Realiteitsbesef vraagt daarom dat je beide kunt zien: wat weet ik feitelijk en wat is mijn ervaring of interpretatie daarvan?

Waarom vermijden mensen de werkelijkheid?

Het vermijden van de werkelijkheid kan om verschillende redenen gebeuren, vaak als een manier om te ontsnappen aan ongemak, angst of verantwoordelijkheid. Ik denk even aan Marc. Hij werkt al 23 jaar bij een bedrijf en dat bevalt hem goed. Toch heeft het bedrijf tussen neus en lippen laten vallen dat de activiteiten verplaatst worden naar het buitenland. Weet je wat Marc doet? Hij doet alsof hij het niet gehoord heeft. Hij wil het als het ware niet horen.

Of neem Berna. Vijfentwintig jaar getrouwd en doodongelukkig. Ze weigert de werkelijkheid onder ogen te zien door simpelweg te ontkennen dat het probleem bestaat en dat de echtscheiding in feite al aanklopt. Wanneer ze maar lang genoeg niet kijkt, hoeft ze voorlopig ook nog niet te beslissen wat ze ermee moet.

Andere redenen om de werkelijkheid te vermijden zijn bijvoorbeeld:

• Je bent bang voor verandering en doet daarom alsof een ontwikkeling niet werkelijk plaatsvindt.
• Je zit in de ontkenningsfase van een rouwproces en kunt de werkelijkheid emotioneel nog niet toelaten.
• Je bent onvoldoende in contact met jezelf en merkt niet goed op wat er werkelijk in jou gebeurt.
• Je bent confrontatiemijdend omdat je bang bent voor emotionele pijn.
• Je zet afweermechanismen als rationalisatie, projectie of ontkenning in om een gevoel van controle te behouden.
• Je beschermt jezelf tegen een pijnlijke waarheid omdat je de kwetsbaarheid die daarbij hoort niet wilt voelen.
• Je probeert controle te houden over de situatie door datgene wat je niet kunt beheersen buiten beeld te houden.

Dat is soms heel menselijk. Een pijnlijke werkelijkheid kan zo groot binnenkomen dat je haar niet in één keer kunt verwerken. Maar wanneer tijdelijk wegkijken verandert in structureel ontkennen, ontstaat er een ander probleem. De werkelijkheid verdwijnt namelijk niet omdat jij besluit er niet naar te kijken.

Wanneer wordt de werkelijkheid vermijden een vorm van zelfbedrog?

Wanneer je diep vanbinnen eigenlijk al weet hoe het zit, maar een verhaal bouwt waardoor je niet hoeft te handelen. Marc heeft gehoord dat het bedrijf naar het buitenland verhuist. Wanneer hij vervolgens maandenlang zegt dat het vast zo'n vaart niet loopt terwijl alle signalen dezelfde kant op wijzen, houdt hij zichzelf voor de gek.

Dat zie je ook in relaties. Je weet dat er al jaren nauwelijks werkelijk contact is. Je weet dat dezelfde conflicten steeds terugkomen. Misschien is zelfs meerdere keren uitgesproken dat iemand wil vertrekken. Maar je zegt tegen jezelf dat het vanzelf wel weer goedkomt omdat je de consequentie van de andere conclusie niet onder ogen wilt zien.

Zelfbedrog is verraderlijk omdat je een redenering kunt maken die geruststellend klinkt. Je noemt het hoop, optimisme, geduld of vertrouwen terwijl je eigenlijk vermijdt om naar de feiten te kijken. Dat betekent niet dat hoop verkeerd is. Maar hoop die alleen kan blijven bestaan wanneer je de werkelijkheid moet ontkennen, is geen stevige basis.

De werkelijkheid onder ogen zien kan pijn doen. Maar jezelf jarenlang een ander verhaal vertellen, kan uiteindelijk nog veel meer kosten.

Wat gaat er mis wanneer je de werkelijkheid vermijdt?

Waarom is het fout dat je de werkelijkheid gaat vermijden? Allereerst houd je jezelf voor de gek. In feite ben je niet eerlijk tegenover jezelf en maak je jezelf wat wijs. Daarmee belemmer je jezelf om de uitdagingen van het leven daadwerkelijk aan te gaan.

Er kan nog meer gebeuren:

• Je stelt noodzakelijke keuzes of beslissingen steeds verder uit.
• Je kunt relaties beschadigen door miscommunicatie, wantrouwen en toenemende afstand.
• Je kunt steeds meer stress, angst, somberheid of gevoelens van machteloosheid ervaren.
• Je mist de kans om het werkelijke vraagstuk aan te gaan of soms zelfs op te lossen.
• Je kunt jouw zelfrespect aantasten omdat je diep vanbinnen weet dat je voor iets wegloopt.

Het probleem is dus niet alleen dat jouw beeld niet klopt. Door de werkelijkheid te vermijden, ontneem je jezelf ook de mogelijkheid om erop te reageren. Zolang Marc doet alsof de verhuizing van zijn bedrijf niet gebeurt, gaat hij niet onderzoeken welke banen er nog meer zijn. Zolang Berna doet alsof haar huwelijk geen ernstig probleem heeft, hoeft ze geen moeilijk gesprek te voeren. Maar ondertussen loopt de tijd gewoon door.

Werkelijkheid geeft soms slecht nieuws. Maar ze geeft je ook informatie waarmee je iets kunt doen. Wie de informatie niet wil ontvangen, maakt zichzelf machtelozer dan nodig is.

Hoe kun je de werkelijkheid weer onder ogen zien?

Door bewustzijn, acceptatie en actie kun je de neiging om de werkelijkheid te vermijden verminderen. Het begint vaak met stoppen met vluchten voor de vraag die je eigenlijk allang kent. Wat speelt hier werkelijk? Wat weet ik al? Wat wil ik eigenlijk liever niet weten?

Een paar dingen kunnen helpen:

• Neem tijd voor zelfreflectie en onderzoek wat je ziet, denkt en voelt.
• Erken de situatie en kijk de realiteit in de ogen zonder haar onmiddellijk mooier of erger te maken.
• Aanvaard gevoelens als angst, verdriet of frustratie zonder ze meteen weg te drukken.
• Wees realistisch in het stellen van doelen en overvraag jezelf niet.
• Onderzoek welke stap je nu werkelijk kunt zetten in plaats van alleen bezig te blijven met alles wat je niet kunt veranderen.
• Zoek steun bij mensen die je vertrouwt wanneer de werkelijkheid te groot voelt om alleen te dragen.

Werkelijkheid onder ogen zien betekent namelijk niet dat je alles alleen moet oplossen. Het betekent dat je ophoudt te doen alsof het probleem niet bestaat. Daarna kun je bekijken wat jouw invloed wel en niet is.

Soms kun je de werkelijkheid veranderen. Soms gedeeltelijk. En soms helemaal niet. Dat laatste kan buitengewoon pijnlijk zijn. Maar ook dan is er verschil tussen vechten tegen het feit dát iets bestaat en zoeken naar een manier om met dat feit verder te leven.

Ontwikkeldoelen wanneer je de werkelijkheid liever vermijdt

• Feiten leren onderscheiden van jouw eigen interpretatie, hoop en angst.
• Herkennen wanneer tijdelijk afstand nemen verandert in ontkennen of jezelf voor de gek houden.
• Na erkenning van de werkelijkheid onderzoeken welke concrete stap je wel kunt zetten.

Veelgestelde vragen over de werkelijkheid onder ogen zien

De werkelijkheid onder ogen zien klinkt eenvoudig totdat de feiten botsen met wat je hoopt, verwacht of graag wilt behouden. Juist dan kan werkelijkheidsbesef behoorlijk wat van je vragen.

Wat betekent de werkelijkheid onder ogen zien?

Het betekent dat je bereid bent te erkennen wat er werkelijk aan de hand is. Je ontkent feiten niet en maakt ze niet mooier of erger dan ze zijn, ook wanneer de consequenties ongemakkelijk of pijnlijk zijn.

Waarom vermijden mensen soms de werkelijkheid?

Omdat een werkelijkheid angst, verdriet, verlies, onzekerheid of verantwoordelijkheid kan oproepen. Ontkenning of vermijding kan tijdelijk bescherming geven tegen gevoelens die op dat moment moeilijk te verdragen zijn.

Is jouw ervaring van de werkelijkheid hetzelfde als een feit?

Nee. Een feit en jouw beleving daarvan zijn niet hetzelfde. Een diagnose kan bijvoorbeeld feitelijk zijn vastgesteld, terwijl jouw angst, verdriet of gevoel van verlies beschrijven hoe jij die werkelijkheid ervaart. Beide doen ertoe, maar ze zijn van een andere orde.

Is de werkelijkheid vermijden altijd verkeerd?

Tijdelijk kan afstand nemen een manier zijn om iets pijnlijks te verwerken. Het wordt problematisch wanneer je structureel blijft ontkennen wat je eigenlijk al weet en daardoor noodzakelijke keuzes, gesprekken of acties blijft uitstellen.

Hoe leer je de werkelijkheid beter onder ogen zien?

Door eerlijk te onderzoeken wat feitelijk speelt, jouw gevoelens daarbij toe te laten en te onderscheiden wat je wel en niet kunt beïnvloeden. Daarna kun je bepalen welke stap in de gegeven werkelijkheid mogelijk en nodig is.