home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / optimistisch / opportunistisch

Opportunistisch? Is dat een kernkwaliteit of een valkuil?

Is opportunistisch zijn een kernkwaliteit? Dat is nog niet zo eenvoudig te zeggen. En misschien is dat precies het punt. Het is een lastige vraag. Een heel lastige vraag zelfs, want met dat woord is nogal wat aan de hand. Ik schreef in een eerder artikel dat opportunisme een kernkwaliteit kan zijn. Daarbij heb ik mij laten leiden door de oorspronkelijke betekenis van het woord. Opportunisme hangt samen met het Latijnse woord opportunus, dat "gunstig", "geschikt" of "passend" betekent. Daarin hoor je iets van: het juiste moment zien, de gelegenheid benutten en handelen naar wat de situatie vraagt.

En daar is voor mij niets op tegen. Sterker nog: daar zit een kwaliteit in. Want wie het juiste moment ziet, wie kansen herkent en wie weet te handelen wanneer de situatie daarom vraagt, beschikt over iets waardevols. De onderliggende kwaliteit zit in hoe je op situaties reageert: kansen zien, snel schakelen en mogelijkheden benutten. Dat raakt ook aan optimistisch naar mogelijkheden kijken.

Maar het woord opportunisme heeft in de loop van de tijd een andere lading gekregen. Tegenwoordig klinkt het meestal veel negatiever. Dan gaat het niet meer om verstandig inspelen op de situatie, maar om pakken wat je pakken kunt. Dan gaat het om eigenbelang, egoïsme of egocentrisme. Dan gaat het om profiteren van situaties of mensen. En als je het zo bedoelt, is opportunisme zeker geen kernkwaliteit. Dan is het eerder een vorm van egotripperij, een opgezwollen ego of handig manoeuvreren ten koste van anderen. Daar wil ik ver vandaan blijven.

Daarom moet je bij dit woord eerst helder krijgen wat je precies bedoelt. Bedoel je: kansen zien, snel schakelen, handig inspelen op situaties en mogelijkheden benutten wanneer die zich voordoen? Dan zit daar absoluut een kwaliteit in. Dat is waardevol, zeker in ondernemerschap, leiderschap, verkoop, politiek, bestuur of in situaties waarin je snel moet reageren op veranderende omstandigheden.

Maar bedoel je met opportunisme vooral: eigen voordeel zoeken, principes loslaten zodra dat beter uitkomt en pakken wat je pakken kunt? Dan is het geen kwaliteit meer, maar een valkuil. In dit artikel laat ik de oorspronkelijke betekenis daarom even los en kijk ik vooral naar de huidige uitleg van opportunisme. Want in die huidige betekenis zit precies de grens: wanneer wordt kansen zien kansen pakken voor eigen voordeel?

Wat is opportunistisch gedrag?

In het huidige taalgebruik bedoelen we met opportunistisch gedrag meestal niet alleen dat iemand kansen ziet. Het gaat om kansen pakken voor jezelf. Dan handel je naar wat op dat moment gunstig is voor jouw eigen belang. Niet omdat het klopt. Niet omdat het zorgvuldig is. Niet omdat het past bij eerder gemaakte afspraken of uitgesproken waarden. Maar omdat het voordeel oplevert.

De opportunist in die huidige betekenis vraagt zich niet als eerste af: is dit eerlijk? Is dit zorgvuldig? Is dit betrouwbaar? Kan ik dit verantwoorden naar de ander? De eerste vraag is eerder: wat levert het mij op?

Dat maakt opportunisme ingewikkeld. Aan de buitenkant kan het soms slim lijken. Iemand ziet een kans, reageert snel, weet mensen te benaderen, weet situaties naar zijn hand te zetten en komt vaak op het juiste moment in beweging. Maar de onderliggende vraag is: vanuit welke intentie gebeurt dat? Gaat het om creatief en ondernemend inspelen op mogelijkheden? Of gaat het om profiteren?

Hoe moeten we opportunisme dan duiden?

Wanneer je opportunisme duidt vanuit de oorspronkelijke betekenis, dan kom je uit bij kwaliteiten als:

• Kansgerichtheid.
• Flexibiliteit.
• Ondernemendheid.
• Praktisch inzicht.
• Snel schakelen.
• Mogelijkheden zien.
• Handig inspelen op omstandigheden.

Dat zijn kwaliteiten die je niet zomaar moet wegpoetsen. Want iemand die kansgericht is, ziet vaak mogelijkheden die anderen niet zien. Waar de een vooral beren op de weg ziet, ziet de ander ruimte. Waar de een blijft hangen in regels, denkt de ander: hoe kan het wel?

Dat kan verfrissend zijn. Zeker in organisaties die vastlopen in procedures, overlegstructuren of risicomijdend gedrag. Dan heb je mensen nodig die beweging brengen. Mensen die niet meteen zeggen: dat kan niet. Maar mensen die vragen: wat is hier mogelijk?

Maar wanneer je opportunisme duidt vanuit de huidige betekenis, dan kom je op een ander spoor. Dan gaat het niet meer om passend handelen, maar om handig manoeuvreren. Niet om het juiste moment zien, maar om persoonlijk voordeel halen. Niet om meebewegen met de situatie, maar om jezelf naar voren schuiven zodra daar winst te behalen valt.

Daar zit de grens. De kwaliteit is dus niet: opportunistisch zijn. De kwaliteit is: kansen zien, snel schakelen en mogelijkheden benutten. Opportunisme is wat er kan gebeuren wanneer die kwaliteit losraakt van waarden, betrouwbaarheid en innerlijk kompas.

Wanneer wordt kansgerichtheid opportunistisch?

Kansgerichtheid wordt opportunistisch wanneer het losraakt van waarden. Dan gaat het niet meer om mogelijkheden benutten, maar om voordeel halen. Dan gaat het niet meer om creatief handelen, maar om handig manoeuvreren. Dan wordt flexibiliteit geen kwaliteit meer, maar meebewegen met wat op dat moment het meeste oplevert.

Je herkent opportunistisch gedrag bijvoorbeeld wanneer iemand:

• Zich aansluit bij degene van wie hij voordeel verwacht.
• Van mening verandert zodra dat beter uitkomt.
• Afspraken anders uitlegt wanneer dat gunstiger is.
• Principes noemt wanneer ze hem helpen, maar ze vergeet wanneer ze lastig worden.
• Vriendschappelijk is zolang er iets te halen valt.
• Mensen gebruikt als middel voor persoonlijk gewin.
• Situaties naar zich toe trekt zonder rekening te houden met de gevolgen voor anderen.

Dan wordt het glad. Dan wordt het onoprecht. Dan voel je vaak: hier klopt iets niet. Niet omdat iemand kansen ziet. Dat is het probleem niet. Maar omdat het hart ontbreekt. De betrouwbaarheid ontbreekt. De verbinding met waarden ontbreekt.

Voorbeeld van opportunistisch gedrag

Stel je iemand voor die vooral contact met je zoekt wanneer jij iets te bieden hebt. Zolang jij invloed hebt, toegang hebt tot een netwerk, geld hebt, opdrachten kunt geven of deuren kunt openen, is hij vriendelijk, belangstellend en betrokken. Maar zodra dat voordeel wegvalt, verandert de toon. De belangstelling neemt af. Het contact verwatert. Je merkt: het ging niet om mij. Het ging om wat ik kon betekenen.

Dat is opportunistisch gedrag.

Of denk aan iemand die in een organisatie altijd precies aanvoelt waar de macht zit. Hij praat met de leiding mee wanneer dat handig is. Hij spreekt over samenwerking wanneer hij steun nodig heeft. Hij beroept zich op afspraken wanneer dat in zijn voordeel is. Maar zodra afspraken hem beperken, vindt hij dat je flexibel moet zijn.

Dan wordt flexibiliteit een dekmantel voor eigenbelang.

Is opportunisme altijd verkeerd?

Dat hangt ervan af wat je onder opportunisme verstaat. Wanneer je bedoelt dat iemand kansen ziet, beweegt met de omstandigheden en praktisch gebruikmaakt van mogelijkheden, dan zit daar zeker een kwaliteit in. Maar wanneer opportunisme betekent dat iemand vooral uit is op persoonlijk voordeel, zonder rekening te houden met integriteit, betrouwbaarheid of de ander, dan is het geen kwaliteit meer. Dan is het een valkuil.

Daarom zou ik opportunisme niet als kernkwaliteit benoemen. Ik zou de onderliggende kwaliteit benoemen. Bijvoorbeeld: kansgericht, ondernemend, flexibel of praktisch ingesteld. Opportunisme is dan de doorgeschoten vorm.

Ook de andere valkuilen rond optimisme hebben hun eigen betekenis. Zaken te rooskleurig voorstellen gaat over de werkelijkheid mooier zien of voorstellen dan zij is. Lichtzinnig omgaan met risico's gaat over te gemakkelijk denken over gevolgen of bezwaren. Opportunisme gaat specifiek over de grens waar kansen benutten omslaat in persoonlijk voordeel zoeken ten koste van waarden, afspraken of anderen.

Wat is het verschil tussen opportunistisch en flexibel?

Flexibiliteit is niet hetzelfde als opportunisme. Wanneer je flexibel kunt meebewegen, pas je jouw aanpak aan wanneer omstandigheden daarom vragen. Je blijft niet star vasthouden aan een werkwijze wanneer een andere route beter past. Daar is niets mis mee.

De grens wordt overschreden wanneer meebewegen vooral wordt bepaald door de vraag wat jou op dat moment het meeste oplevert. Vandaag beroep je je op de afspraak omdat die gunstig is, morgen wil je van diezelfde afspraak af omdat zij je beperkt. Vandaag steun je iemand omdat die invloed heeft, morgen verdwijnt jouw belangstelling omdat er niets meer te halen valt. Dan is flexibiliteit geen aanpassingsvermogen meer, maar een dekmantel voor eigenbelang.

Waarom tast opportunistisch gedrag vertrouwen aan?

Opportunistisch gedrag tast vertrouwen aan omdat andere mensen op den duur niet meer weten waar zij met jou aan toe zijn. Wanneer jouw mening, belangstelling, afspraken of principes steeds veranderen zodra jouw voordeel verandert, ontstaat de vraag wat jouw woorden eigenlijk nog waard zijn.

Betrouwbaar zijn betekent niet dat je nooit van mening mag veranderen of nooit van koers mag wisselen. Nieuwe informatie kan een andere keuze verstandig maken. Maar de ander moet wel kunnen ervaren dat jouw wijziging uitlegbaar is en niet alleen wordt gestuurd door persoonlijk voordeel. Juist daar zit het verschil tussen verstandig schakelen en opportunistisch manoeuvreren.

Wanneer vertrouwen eenmaal beschadigd raakt, wordt ook oprechte flexibiliteit sneller verdacht. Mensen gaan zich afvragen: waarom doet hij dit? Wat zit hierachter? Wat wil hij van mij? Daarom kan opportunistisch gedrag op korte termijn voordeel opleveren en op langere termijn juist veel kosten.

Hoe blijf je integer wanneer je kansen ziet?

De belangrijkste uitdaging bij opportunistisch gedrag is integriteit. Dat betekent dat je handelt vanuit waarden, ook wanneer niemand kijkt. Dat je betrouwbaar blijft, ook wanneer een andere route sneller voordeel oplevert. Dat je eerlijk blijft, ook wanneer een halve waarheid beter uitkomt.

Integer handelen is niet hetzelfde als starheid. Het betekent niet dat je nooit mag meebewegen. Het betekent ook niet dat je altijd volgens vaste regels moet handelen. Integer zijn betekent dat je van binnen weet: dit klopt.

Je kunt flexibel zijn en betrouwbaar. Je kunt kansen zien en zorgvuldig blijven. Je kunt ondernemend zijn en rekening houden met anderen. Je kunt praktisch handelen en trouw blijven aan je waarden. Daar zit de balans.

Wanneer jij jezelf herkent in kansgerichtheid, ondernemendheid of flexibiliteit, wees dan zuinig op die kwaliteit. Je ziet mogelijkheden. Je brengt beweging. Je kunt schakelen. Je blijft niet eindeloos hangen in wat niet kan. Maar wees ook eerlijk over de schaduwzijde. Wanneer ben jij vooral bezig met jouw voordeel? Wanneer buig jij een afspraak zo dat die jou beter uitkomt? Wanneer noem jij iets flexibel terwijl het eigenlijk onbetrouwbaar wordt? Wanneer gebruik jij jouw charme, snelheid of slimheid om iets naar je toe te trekken?

Dat zijn geen vragen om jezelf af te branden. Het zijn vragen om bewust te blijven. Want jouw kwaliteit blijft alleen een kwaliteit wanneer zij verbonden blijft met jouw waarden.

Waar erger je je aan als je kansgericht bent?

De kansgerichte mens heeft vaak een allergie voor de moraalridder. Dat is iemand die overal een principekwestie van maakt. Iemand die vooral wijst op wat niet mag, niet hoort of niet deugt. Iemand die weinig ruimte laat voor nuance, omstandigheden of praktische oplossingen. Daar kan de kansgerichte mens benauwd van worden.

Toch zit juist daar ook een leerpunt. Want soms wijst de moraalridder op iets wat jij niet wilt horen. Namelijk: dat niet alles wat kan, ook klopt. Niet alles wat gunstig is, is goed. Niet alles wat voordeel oplevert, is verantwoord.

Andersom heeft de moraalridder ook iets te leren van de kansgerichte mens. Want principes zonder beweeglijkheid kunnen verstarren. Dan wordt iemand zo correct dat er geen leven meer in zit. Zo zorgvuldig dat er niets meer gebeurt. Zo principieel dat iedere mogelijkheid wordt dichtgezet. Ook dat is niet gezond.

Is kansgericht handelen voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de andere kant. Je ziet vooral regels, risico's en bezwaren en laat mogelijkheden gemakkelijk lopen omdat je eerst volledige zekerheid wilt. Misschien ben je bang dat kansen benutten al snel opportunistisch of onprincipieel wordt. Dan kan kansgericht handelen voor jou een uitdaging zijn.

De ontwikkeling zit dan niet in jouw waarden loslaten. Je kunt juist onderzoeken welke ruimte er binnen jouw waarden wel bestaat. Welke mogelijkheid zie je? Wat kan wel? Waar kun je verantwoord meebewegen? Hoe kun je een kans benutten zonder iemand tekort te doen of jouw betrouwbaarheid op het spel te zetten? Kansgerichtheid hoeft niet ten koste te gaan van principes. De kunst is dat beide naast elkaar kunnen bestaan.

Welke ontwikkeldoelen passen bij opportunistisch gedrag?

De ontwikkeling zit niet in minder kansen zien of minder flexibel worden. Het gaat erom dat jouw kansgerichtheid verbonden blijft met waarden, betrouwbaarheid en aandacht voor de gevolgen van jouw handelen.

• Kansen benutten zonder afspraken, waarden of belangen van anderen naar jouw hand te zetten.
• Flexibel blijven terwijl jouw woorden en gedrag betrouwbaar en uitlegbaar blijven.
• Bij belangrijke keuzes onderzoeken of iets niet alleen voordeel oplevert, maar ook werkelijk klopt.

Is opportunisme een kwaliteit of een valkuil?

Is opportunisme nu een kwaliteit of een valkuil? Ik laat het graag aan jouw eigen beoordeling over. Zelf merk ik wel dat de betekenis en de waarde van het woord in de loop van de tijd vooral zijn verschoven richting de valkuil. Wanneer iemand tegenwoordig opportunistisch wordt genoemd, klinkt daar meestal niet in door dat iemand goed kansen ziet, snel schakelt of handig gebruikmaakt van mogelijkheden. Vaker bedoelen we dat iemand vooral kijkt naar wat hem op dat moment het beste uitkomt.

Daarom zou ik voorzichtig zijn om opportunisme zelf nog als kernkwaliteit te benoemen. De kwaliteit zit voor mij eerder in kansen zien, ondernemend zijn, flexibel reageren en mogelijkheden benutten. Dat zijn waardevolle eigenschappen. Opportunisme ontstaat wanneer die kwaliteiten losraken van betrouwbaarheid, integriteit en rekening houden met de ander.

Maar woorden veranderen en betekenissen schuiven. Misschien gebruik jij het woord opportunistisch juist nog in de oorspronkelijke, positievere betekenis. Dan kan ik daar prima in meegaan. De belangrijkste vraag is uiteindelijk niet welk etiket je erop plakt, maar wat jouw gedrag laat zien. Zie je kansen en benut je die op een manier die klopt? Of wordt het eigen voordeel belangrijker dan jouw waarden en de belangen van anderen? Daar ligt voor mij het onderscheid.

Veelgestelde vragen over opportunistisch gedrag

Opportunisme gaat vooral over de bedoeling achter het benutten van kansen. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen over gedrag dat slim of flexibel kan lijken, maar niet altijd hetzelfde betekent.

Is opportunistisch hetzelfde als ondernemend?

Nee. Ondernemend zijn betekent dat je kansen ziet, initiatief neemt en mogelijkheden probeert te benutten. Dat kan uitstekend samengaan met betrouwbaarheid en integriteit. Opportunistisch wordt het pas wanneer persoonlijk voordeel de belangrijkste leidraad wordt en waarden, afspraken of belangen van anderen daarvoor moeten wijken.

Ben je opportunistisch wanneer je van mening verandert?

Nee. Je mag jouw mening veranderen wanneer je nieuwe informatie krijgt of wanneer omstandigheden veranderen. Het wordt verdacht wanneer je standpunt telkens precies verandert in de richting die jou op dat moment het meeste voordeel oplevert en je daarvoor geen andere inhoudelijke reden kunt geven.

Kan opportunistisch gedrag charmant overkomen?

Dat kan. Iemand kan sociaal handig zijn, snel contact maken, goed aanvoelen wat een ander wil horen en precies weten wanneer hij ergens moet zijn. Dat zijn op zichzelf geen verkeerde eigenschappen. De vraag blijft waarvoor die kwaliteiten worden ingezet: voor werkelijk contact en samenwerking of vooral om persoonlijk voordeel binnen te halen.

Kan iemand opportunistisch zijn zonder het zelf door te hebben?

Ja. Gedragspatronen worden niet altijd bewust gekozen. Je kunt gewend raken om snel mee te bewegen met degene die invloed heeft, kansen onmiddellijk naar jezelf toe te trekken of afspraken vooral vanuit jouw eigen belang te bekijken. Juist daarom zijn de vragen naar intentie, waarden en gevolgen belangrijk.

Is iedere vorm van eigenbelang verkeerd?

Nee. Het is normaal dat je rekening houdt met jouw eigen belangen. Het probleem ontstaat wanneer eigenbelang de enige maatstaf wordt en de ander vooral een middel wordt om iets te bereiken. Gezond eigenbelang kan samengaan met eerlijkheid, wederkerigheid en respect voor afspraken. Opportunisme overschrijdt die grens.