home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / eerlijk

Eerlijk als kernkwaliteit en kernwaarde

Eerlijk zijn is een kwaliteit en een kernwaarde. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten heeft eerlijkheid te maken met de manier waarop jij naar eer en geweten wilt handelen. Maar eerlijkheid heeft ook alles te maken met jouw normen en waarden. Ben je eerlijk? Dan houd je niet van leugens, bedrog of halve waarheden en wil je het liefst vertellen hoe het werkelijk zit.

Eerlijkheid als norm en kernwaarde

Eerlijk zijn is ook een norm en een waarde. Het zegt iets over de manier waarop je in het leven wilt staan en je kunt gewetensproblemen krijgen wanneer je wordt gedwongen om tegen jouw eigen opvattingen over eerlijkheid in te handelen. Tegelijk is enige nuance op zijn plaats. Iedereen wil eerlijk zijn. Ik heb tenminste nog nooit iemand gesproken die zei dat oneerlijkheid zijn persoonlijke norm was. Jij wel?

Wanneer eerlijkheid een belangrijke persoonlijke waarde voor jou is, gebruik je haar als richtlijn voor jouw handelen. Voor organisaties en teams kan eerlijkheid eveneens onderdeel zijn van de kernwaarden van de organisatie. Dan is het wel belangrijk dat je samen duidelijk maakt welk concreet gedrag bij die waarde hoort. Anders blijft eerlijkheid een mooi woord waar iedereen iets anders onder kan verstaan.

Kun je ook te eerlijk zijn?

Je bent eerlijk of je bent het niet. Zo wordt het vaak gezegd. Het is ja of nee. Maar eerlijkheid is ook verbonden met jouw overtuigingen. Jouw definitie van eerlijk hoeft niet precies dezelfde te zijn als die van jouw collega of partner. En omdat eerlijkheid ook een kernwaarde kan zijn, komt de vraag ‘kun je te eerlijk zijn?’ dicht in de buurt van de vraag of je ook te principieel kunt zijn.

Ik benader het graag iets genuanceerder. Moet je altijd alles vertellen? Moet je altijd alle informatie verstrekken? En wanneer je iets niet vertelt, is dat dan meteen een leugen? Zie je hoe lastig die scheidslijn soms is? Belangrijk is dat jij eigenaar bent van jouw eigen normen en waarden. Niemand anders beslist volledig voor jou wat jij eerlijk vindt. Dat bepaal je uiteindelijk zelf.

Eerlijk zijn betekent niet dat je altijd alles moet vertellen

Eerlijkheid betekent niet automatisch dat ieder feit dat jij kent op ieder moment tegen iedereen uitgesproken moet worden. Soms voegt informatie niets toe of kun je iemand onnodig belasten met iets waar hij niets mee kan. Dat is iets anders dan bewust liegen of een halve waarheid vertellen om iemand op het verkeerde been te zetten. De vraag is dus niet alleen: is het waar? De vraag kan ook zijn: is het nodig om dit nu te vertellen en aan wie moet ik het vertellen?

Daar raakt eerlijkheid aan discreet kunnen omgaan met informatie. Je kunt eerlijk zijn en tegelijkertijd zorgvuldig afwegen wat je deelt. Dat is soms een lastig spanningsveld. Want wanneer houd je terecht iets voor jezelf en wanneer wordt zwijgen een manier om de waarheid te ontwijken? Daar bestaat niet voor iedere situatie één eenvoudig antwoord op.

Jouw norm voor eerlijkheid is niet automatisch de norm van een ander

Wanneer eerlijkheid heel belangrijk voor jou is, ligt er nog een andere valkuil op de loer. Je kunt jouw eigen definitie van eerlijkheid tot maatstaf voor anderen maken. Wat jij zelf nooit zou doen, verwacht je dan automatisch ook van jouw collega, partner of medewerker. Je kunt daar heel stellig in worden: dit is eerlijk en dat is oneerlijk. Maar jouw normen zijn van jou. Natuurlijk zijn er maatschappelijke en gezamenlijke normen, maar niet ieder persoonlijk dilemma laat zich zo eenvoudig voor een ander invullen.

Juist daar kan eerlijkheid normatief worden. Je beoordeelt een ander dan vooral vanuit jouw eigen maatstaf en hebt weinig ruimte meer voor de omstandigheden, beweegredenen of afwegingen van die ander. Voor je het weet ben je roomser dan de paus.

Valkuil: rechtlijnig en bot

Er zitten meer valkuilen aan eerlijkheid. Je kunt jezelf bijvoorbeeld in de problemen brengen door iets te vertellen wat achteraf geen enkele toegevoegde waarde had. Je was eerlijk, maar jouw mededeling veroorzaakte wel onrust of beschadiging. Een andere valkuil is rechtlijnigheid. Je zegt iets wat feitelijk waar is, maar houdt te weinig rekening met de omstandigheden waarin iets is gebeurd of betrekt te weinig factoren bij jouw oordeel. Daardoor kun je in jouw communicatie bot of kortaf overkomen en kan een ander zich gekwetst of afgewezen voelen.

Jouw leerdoel is daarom niet om minder eerlijk te worden. Het gaat erom dat je eerlijkheid verbindt met timing, relativering en tactvol kunnen communiceren. De waarheid hoeft niet afgezwakt te worden, maar de manier waarop je haar brengt doet er wel degelijk toe.

Is eerlijk zijn voor jou een uitdaging?

Vind je het moeilijk om te zeggen hoe iets werkelijk zit? Draai je om de waarheid heen omdat je bang bent voor gedoe, afwijzing of confrontatie? Houd je informatie achter terwijl je eigenlijk weet dat de ander die nodig heeft? Of vertel je een deel van het verhaal omdat het volledige verhaal ongemakkelijk voor je is? Dan kan eerlijk zijn voor jou juist een uitdaging zijn.

Dat betekent niet dat je voortaan alles wat je denkt ongefilterd moet uitspreken. Eerlijkheid ontwikkelen betekent dat je durft te zeggen wat gezegd moet worden zonder bewust te verdraaien, te verdoezelen of te misleiden. Je kunt dus eerlijk én tactvol zijn. Misschien is dat precies jouw ontwikkelbeweging: niet om de waarheid heen draaien, maar leren om haar op een passende manier onder woorden te brengen.

Waar erger je je aan wanneer eerlijkheid belangrijk voor je is?

Wanneer eerlijkheid sterk bij jou past, kun je slecht tegen mensen die oneerlijk zijn, een dubbele agenda hebben of bewust een andere voorstelling van zaken geven. Je wilt weten waar je aan toe bent. Vooral liegen en bedriegen kan dan veel irritatie oproepen. Hetzelfde geldt voor achterbaks gedrag: iets anders zeggen wanneer iemand erbij is dan wanneer die persoon uit beeld is, of handelen vanuit verborgen bedoelingen.

Welke ontwikkeldoelen passen bij eerlijkheid?

Wanneer eerlijkheid een sterke kwaliteit of kernwaarde voor jou is, zit jouw ontwikkeling vooral in de manier waarop je met die eerlijkheid omgaat.

• Eerlijk blijven zonder alles op ieder moment te hoeven vertellen.
• Tactvol communiceren zonder de waarheid af te zwakken of te verdoezelen.
• Jouw eigen normen serieus nemen zonder ze automatisch aan anderen op te leggen.

Veelgestelde vragen over eerlijkheid

Eerlijkheid lijkt misschien een eenvoudige waarde: je spreekt de waarheid of je doet dat niet. In de praktijk kom je echter allerlei situaties tegen waarin je moet afwegen wat eerlijk handelen precies betekent.

Is eerlijkheid hetzelfde als integriteit?

Nee, al liggen ze dicht bij elkaar. Eerlijkheid heeft sterk te maken met waarheid, openheid en niet misleiden. Integriteit is breder en gaat ook over handelen volgens jouw waarden, principes en verantwoordelijkheden. Eerlijkheid kan dus een belangrijk onderdeel zijn van integer handelen.

Is iets niet vertellen hetzelfde als liegen?

Niet automatisch. Er kunnen goede redenen zijn om bepaalde informatie niet te delen, bijvoorbeeld omdat die vertrouwelijk is of iemand anders aangaat. Het wordt anders wanneer je bewust informatie achterhoudt om iemand een onjuiste voorstelling van zaken te geven. Juist daar kunnen ingewikkelde gewetensvragen ontstaan.

Kun je eerlijk zijn zonder bot te worden?

Jazeker. Eerlijkheid gaat over de inhoud van jouw boodschap, terwijl botheid vooral te maken heeft met de manier waarop je die boodschap brengt. Je kunt helder vertellen hoe iets zit en tegelijkertijd rekening houden met timing, formulering en de ander.

Waarom kan eerlijkheid gewetensproblemen geven?

Omdat verschillende waarden soms met elkaar kunnen botsen. Je wilt bijvoorbeeld eerlijk zijn, maar tegelijkertijd discreet of loyaal omgaan met informatie. Dan moet je zelf afwegen welke verantwoordelijkheid in die situatie het zwaarst weegt.

Is eerlijkheid voor iedereen hetzelfde?

Niet helemaal. Over duidelijke leugens en bedrog zullen veel mensen het eens zijn, maar in lastige situaties kunnen persoonlijke normen verschillen. Juist vragen over wat je wel of niet moet vertellen, hoe volledig je moet zijn en wanneer zwijgen gerechtvaardigd is, kunnen verschillend worden beoordeeld.