home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / aanwezig / hoogmoedswaanzin

Hoogmoedswaanzin of grootheidswaanzin: wanneer hoogmoed doorslaat

Hoogmoedswaanzin is een nog verder doorgeslagen variant van hoogmoed en hautain gedrag. Het is een ziekelijke vorm van eigenwaan, zelfingenomenheid en grootheidswaanzin. In feite is het een dwangvoorstelling over jezelf en een schromelijke zelfoverschatting.

Daarmee ligt deze valkuil onder de kwaliteit aanwezig en profilerend. Aanwezig zijn betekent dat je jezelf durft te laten zien en positie inneemt. Bij hoogmoedswaanzin is die aanwezigheid volledig uit verhouding geraakt. Je maakt jezelf niet alleen groot, maar verheft jezelf boven andere mensen.

Wat is het verschil tussen hoogmoed en hoogmoedswaanzin?

Hoogmoed betekent dat je jezelf verheft boven een ander. Je voelt je meer, beter, belangrijker, slimmer of waardevoller. Bij hoogmoedswaanzin gaat dat nog een stap verder. Het beeld dat je van jezelf hebt, raakt steeds verder verwijderd van de werkelijkheid. Vandaar ook het woord grootheidswaanzin. Je ziet jouw eigen mogelijkheden niet alleen te rooskleurig. Je vergroot jouw betekenis, jouw kunnen of jouw inzichten buiten alle proporties. Tegelijkertijd wordt tegenspraak steeds lastiger, want wanneer jij jezelf als uitzonderlijk beschouwt, ligt het voor de hand dat de ander het volgens jou niet begrijpt wanneer hij daar anders tegenaan kijkt. Daarmee raakt hoogmoedswaanzin ook aan zelfingenomenheid. Alleen gaat grootheidswaanzin verder. Je bent niet alleen behoorlijk met jezelf ingenomen. Jouw eigen grootheid wordt een werkelijkheid op zichzelf.

Wanneer wordt trots negatieve trots?

Trots is een mooi gevoel. Je kunt trots zijn op de nieuwe woning die je hebt gekocht of op de prestaties die je hebt geleverd. Je kunt trots zijn op je kinderen of op je partner. Zelf heb ik het liever over dankbaarheid, maar in feite is dit een positieve duiding van trots. Volgens paus Gregorius de Grote is trots de grootste van de zeven hoofdzonden. Ik verbind trots in dat geval aan hoogmoed en grootheidswaanzin. Het is jezelf verheffen boven een ander of je superieur voelen. Ik praat dan over je verheven voelen boven je medemens. De hoofdzonde waar Gregorius de Grote op doelt, duidt ook nog op je verheven voelen boven God. Het verschil zit dus niet in het feit dat je iets waardeert wat je hebt gedaan of bereikt. Het verschil zit in de verheffing. Trots zegt: ik ben blij met wat ik heb bereikt. Hoogmoed zegt: daardoor ben ik meer dan jij.

Is hoogmoed een overdreven vorm van zelfliefde?

Hoogmoed is een overdreven vorm van zelfliefde, zo las ik ergens. Ik weet het eerlijk gezegd niet zo. Ik noem hoogmoed en grootheidswaanzin een gebrek aan zelfliefde. Maar dat is een verschil in overtuiging. Vaak wordt gezegd dat liefde blind maakt, terwijl ik meen dat liefde scherp ziet. Zelfliefde is in deze tijd gemeengoed geworden. Martha Claeys zegt in Filosofie Magazine: 'Zelfliefde lijkt een marktproduct te worden. De mentaliteit van liken, sharen en subscriben voedt een narcistische houding.'

Ik denk dat liefde scherp ziet. Wie zichzelf kent en zichzelf ziet, kent eigen behoeften en verlangens, weet deze ook te begrenzen en begrijpt dat hij of zij samenleeft met anderen. Wie zichzelf werkelijk ziet, hoeft zichzelf niet te bewieroken of voortdurend groter te maken dan hij is. En dat maakt het verschil tussen inzien dat waardering, liefde en aandacht een behoefte is en beseffen dat je verblind kunt raken door overmatige aandacht of een zucht naar zelfverheerlijking. Dat maakt het verschil tussen bezit en bezetenheid, tussen geliefd worden of bewierookt willen zijn.

Waarom is realiteitszin zo belangrijk bij grootheidswaanzin?

Omdat hoogmoedswaanzin juist wordt gekenmerkt door een schromelijke overschatting van jezelf. Hoe groter jouw voorstelling van jouw eigen kunnen, betekenis of inzicht wordt, hoe belangrijker het is dat je nog kunt zien wat er werkelijk aan de hand is. Realiteitszin betekent ook dat je eigen tekorten of tekortkomingen ziet en kwetsbaar durft te zijn. Je kunt iets goed kunnen zonder overal goed in te zijn. Je kunt veel bereikt hebben zonder daardoor meer mens te zijn dan een ander. Je kunt een belangrijke positie hebben en tegelijkertijd beseffen dat jouw oordeel niet automatisch het beste oordeel is. Daar gaat het mis wanneer de eigenwaan steeds groter wordt. Alles wat jouw voorstelling van jezelf bevestigt, past uitstekend. Tegenspraak, kritiek of informatie die niet in dat beeld past, wordt lastig. Dan is niet alleen jouw zelfbeeld buiten proportie geraakt, maar raakt ook jouw verhouding tot de werkelijkheid uit balans.

Wat doet hoogmoedswaanzin met de mensen om je heen?

Wanneer jij jezelf boven anderen verheft, betekent dat automatisch dat anderen ergens onder jou terechtkomen. Dat zie je in de manier waarop je hun kennis, prestaties, inzichten of betekenis beoordeelt. Je kunt minachtend reageren, een ander niet serieus nemen of ervan uitgaan dat jouw oordeel zwaarder moet wegen omdat jij nu eenmaal beter weet hoe het zit. Voor andere mensen wordt gelijkwaardigheid dan lastig. Zij mogen nog wel aanwezig zijn, maar dan graag in een rol die past binnen jouw voorstelling van de werkelijkheid. Wie jou bewondert of bevestigt, past daar waarschijnlijk gemakkelijker in dan iemand die kritiek levert of jouw grootheid ter discussie stelt. Daarmee kan grootheidswaanzin afstand creëren. Niet omdat andere mensen jouw kwaliteiten niet kunnen verdragen, maar omdat het vermoeiend is om voortdurend tegenover iemand te staan die zichzelf tot maatstaf heeft verheven.

Waarom wordt hoogmoedswaanzin gevaarlijk als er macht bijkomt?

Hoogmoedswaanzin komt op in de broeikas van het narcisme en is gevaarlijk wanneer er macht om de hoek komt kijken. Zoals trots als hoofdzonde werd geduid, zo duid ik bescheidenheid als een deugd. Macht en een buitenproportioneel beeld van jezelf vormen namelijk een riskante combinatie. Wie veel macht heeft, kan besluiten nemen die grote gevolgen hebben voor andere mensen. Wanneer daar tegelijkertijd de overtuiging bij komt dat jouw inzicht superieur is, dat kritiek vooral komt van mensen die het niet begrijpen en dat jouw positie jouw gelijk bevestigt, wordt de ruimte voor correctie steeds kleiner. Juist daarom is positiesensitiviteit van belang. Begrijpen welke invloed jouw positie heeft op andere mensen, beseffen dat niet iedereen jou zomaar tegenspreekt en aanvoelen hoeveel gewicht jouw woorden krijgen, hoort ook bij volwassen omgaan met macht.

Ontwikkeldoelen bij hoogmoedswaanzin of grootheidswaanzin

Wanneer aanwezig en profilerend zo ver doorschiet dat jouw eigen grootheid buiten alle proporties raakt, formuleer ik drie belangrijke ontwikkeldoelen:

• Realiteitszin ontwikkelen en jouw eigen mogelijkheden, beperkingen en tekortkomingen onder ogen leren zien.
• Bescheidenheid ontwikkelen zonder jouw kwaliteiten, prestaties of positie te ontkennen.
• Zelfreflectie ontwikkelen en leren verdragen dat andere mensen jou tegenspreken, corrigeren of anders beoordelen dan jijzelf doet.

Veelgestelde vragen over hoogmoedswaanzin en grootheidswaanzin

Hoogmoed, zelfoverschatting, zelfingenomenheid en grootheidswaanzin liggen dicht bij elkaar, maar zijn niet zonder meer hetzelfde. Bij hoogmoedswaanzin gaat het om de sterk doorgeslagen voorstelling van de eigen grootheid. Hieronder vijf aanvullende vragen.

Is hoogmoedswaanzin hetzelfde als hoogmoed?

Nee. Hoogmoedswaanzin is volgens mij een veel verder doorgeslagen vorm. Bij hoogmoed verhef je jezelf boven een ander. Bij hoogmoedswaanzin raakt ook de voorstelling van jouw eigen grootheid steeds verder buiten proportie.

Is grootheidswaanzin hetzelfde als veel zelfvertrouwen?

Nee. Zelfvertrouwen betekent niet dat je jezelf groter hoeft te maken dan je bent. Iemand met zelfvertrouwen kan juist ook eigen beperkingen, fouten en tekortkomingen onder ogen zien.

Waarom is kritiek zo moeilijk bij grootheidswaanzin?

Omdat kritiek botst met de voorstelling die je van jezelf hebt. Wanneer jij overtuigd bent van jouw uitzonderlijke inzicht of betekenis, ligt het voor de hand dat je kritiek eerder als onbegrip of aantasting van jouw positie ervaart dan als informatie waar je iets mee kunt.

Kan macht hoogmoedswaanzin versterken?

Ja. Macht kan ervoor zorgen dat mensen jou minder gemakkelijk tegenspreken en dat jouw besluiten vaker worden uitgevoerd. Daardoor kun je steeds meer bevestiging krijgen voor het beeld dat jouw inzicht kennelijk superieur is.

Is bescheidenheid het tegenovergestelde van jezelf kleinmaken?

Ja. Bescheidenheid betekent niet dat je jouw kwaliteiten moet ontkennen. Het betekent dat je jouw kwaliteiten kent zonder daaruit af te leiden dat jij meer waard bent dan een ander.