home / carriere / loopbaan / studiekeuze

Keuze voor studie en opleiding: hoe maak je de juiste keuze?

De juiste studiekeuze is belangrijk in jouw leven. Los van het feit dat we allemaal wel weten dat het belangrijk is om goed opgeleid te zijn, is het vooral belangrijk dat je een opleiding kiest die bij jou past. Maar waar moet je dan op letten? Misschien voel je je verloren in de wirwar van studies en opleidingen, want er is een overdaad aan aanbod en iedereen lijkt wel een idee te hebben over wat voor jou verstandig zou zijn. Voor mij hoort studiekeuze daarom ook bij arbeidsmarktfitheid en de vraag hoe jij jezelf toerust voor jouw toekomstige werk. Je moet een opleiding kunnen volgen, je moet er iets mee willen en zij moet bij je passen. Tegelijk mag je best nadenken over wat je er later mee kunt op de arbeidsmarkt.

Hoe belangrijk is wat je kunt bij jouw studiekeuze?

Kunnen is een voorwaarde. Daar hoeven we niet moeilijk over te doen. Wanneer je een hbo-opleiding wilt volgen maar niet over de mogelijkheden beschikt om op hbo-niveau te studeren, dan wordt het verhaal over dromen en motivatie op een gegeven moment nogal theoretisch. Misschien wordt kunnen daarom bij studiekeuze zo sterk benadrukt: cijfers, schoolniveau, vakkenpakket, capaciteiten en wat je tot nu toe hebt laten zien. Dat is logisch, maar het is maar een deel van het verhaal. Je kunt ergens uitstekend in zijn zonder dat je er de rest van jouw leven iets mee wilt doen.

Kunnen, willen en zijn: wat heeft dat met studiekeuze te maken?

Ik kijk bij dit soort keuzes graag naar kunnen, willen en zijn. Wat kun je? Wat wil je? En wie ben je? Die drie kun je uiteindelijk niet los van elkaar beoordelen. Je kunt cognitief prima geschikt zijn voor een opleiding die je totaal niet interesseert. Je kunt dolgraag iets willen waarvoor je nog niet de juiste vooropleiding hebt. En een studie kan inhoudelijk interessant lijken terwijl de manier van werken later nauwelijks aansluit bij jouw persoonlijkheid. Ik zou de drie daarom naast elkaar leggen, maar ik ga ze hier niet opnieuw helemaal uitpakken. Daar hebben we die andere pagina voor.

Wat wil je eigenlijk en wat motiveert jou?

De vraag ‘wat wil ik?’ is waarschijnlijk de lastigste. Wat je diep van binnen motiveert ligt namelijk niet altijd keurig boven op tafel. Als ik praat over willen, denk ik aan jouw behoeften, idealen, dromen, roeping en talenten. Ik formuleer dat ook wel zo: motivatie = behoeften + idealen + roeping + talent. Dat is de brandstof waardoor je in beweging komt. Het Engelse *to motion* zit niet voor niets in motivatie. Vraag dus niet alleen welk vak je leuk vond op school, maar ook waar jouw belangstelling steeds opnieuw naartoe trekt, waar je energie van krijgt en waarvoor je bereid bent moeite te doen wanneer het even tegenzit.

Wat zegt wie je bent over een passende opleiding?

Wie je bent gaat bijvoorbeeld over jouw kwaliteiten, aard en karakter. Het mooie is dat kernkwaliteiten op zichzelf niets met intelligentieniveau te maken hebben. Je kunt niet zeggen: Jacqueline is geduldig op MBO-4 niveau en Marion is geduldig op universitair niveau. Geduld is een kwaliteit. Zo kun je ook energiek, analytisch, praktisch, invoelend, zorgvuldig, ondernemend of creatief zijn. Zulke eigenschappen zeggen iets over de omgeving waarin jij waarschijnlijk beter tot je recht komt.

Ik werk zelf ook graag met de beelden vuur, aarde, lucht en water. Niet om mensen in vier hokjes te stoppen, maar om verschillen zichtbaar te maken. Vuur kan staan voor energie, initiatief en gedrevenheid, aarde voor praktisch en gestructureerd werken, lucht voor analyseren, ideeën en beschouwen en water voor voelen, verbinden en afstemmen. En natuurlijk bestaan er allerlei combinaties. De vraag is niet welk etiket je hebt, maar welke kwaliteiten jij in huis hebt en of je die in jouw opleiding en later in jouw werk voldoende kwijt kunt.

Moet je kiezen waar je het hoogste cijfer voor haalt?

Nee. Een hoog cijfer is informatie, geen loopbaanadvies. Misschien ben jij ontzettend goed in wiskunde maar wil je daar beroepsmatig helemaal niets mee. Andersom kun je ergens grote belangstelling voor hebben terwijl het je meer moeite kost. Dan moet je onderzoeken of die inspanning realistisch is en of jouw motivatie sterk genoeg is om je daarin verder te ontwikkelen. Studiekeuze ontstaat dus niet door één uitslag of één schoolrapport tot absolute waarheid te verheffen.

Hoeveel invloed mogen ouders en anderen hebben?

Luister vooral naar anderen. Soms zien mensen die jou goed kennen zaken die jij zelf nog niet ziet. Maar maak onderscheid tussen feedback en verwachtingen. ‘Volgens mij ben jij goed met mensen’ is iets anders dan: ‘Jij moet geneeskunde gaan studeren, want dat heeft jouw vader ook gedaan.’ Misschien willen ouders vooral zekerheid voor jou en adviseren ze daarom een richting met goede vooruitzichten. Heel begrijpelijk. Alleen zul jij uiteindelijk maandagochtend naar dat werk moeten en niet zij.

Dat betekent niet dat je iedere waarschuwing moet wegwuiven met: ‘Dit is mijn droom.’ Soms hebben anderen gewoon een punt. Zelf keuzes maken betekent wat mij betreft niet dat je doof wordt voor goede raad. Het betekent dat jij uiteindelijk verantwoordelijkheid neemt voor de afweging.

Moet je bij studiekeuze ook naar de arbeidsmarkt kijken?

Ja, maar maak van de arbeidsmarkt niet jouw enige kompas. Het lijkt mij onverstandig om uitsluitend een opleiding te kiezen omdat er vandaag veel vacatures zijn. Tegen de tijd dat jij afstudeert kan de arbeidsmarkt alweer veranderd zijn. Andersom hoef je de arbeidsmarkt ook niet volledig te negeren. Onderzoek welke beroepen bij een studie horen, waar afgestudeerden terechtkomen, welke ontwikkelingen er spelen en welke kennis en vaardigheden waarschijnlijk belangrijker worden. Dat is onderdeel van je oriënteren op functies en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt.

De kunst zit dus ergens in het midden. Een opleiding moet aansluiten bij jouw mogelijkheden en interesses, maar je mag best weten waartoe je jezelf opleidt. Sommige opleidingen leiden rechtstreeks naar een beroep, andere geven veel bredere mogelijkheden. Vraag dus niet alleen: vind ik deze studie interessant? Vraag ook: welke deuren opent zij en kan ik mij iets voorstellen bij het werk dat daarachter ligt?

Moet je nu al weten welk beroep je later wilt?

Nee. Dat vind ik een behoorlijk grote vraag voor iemand van zeventien of achttien. Sommige mensen weten vroeg wat ze willen worden en houden dat jarenlang vast. Prachtig. Anderen ontdekken tijdens hun opleiding dat een andere richting veel interessanter is. Je kunt wel een richting kiezen zonder jouw hele leven dicht te timmeren. Sterker nog, de tijd is voorbij dat je op je 23e afstudeert en vervolgens met precies dezelfde kennis tot jouw pensioengerechtigde leeftijd vooruit kunt. Na jouw studie begint het verder leren pas echt.

Hoe ontdek je of een studie werkelijk bij je past?

Ga kijken, praten en ervaren. Bezoek een open dag, maar doe meer dan alleen naar de mooie presentatie luisteren. Praat met studenten die de opleiding daadwerkelijk volgen. Vraag welke vakken tegenvallen, hoeveel zelfstudie erbij hoort en waarom mensen ermee stoppen. Loop mee als dat mogelijk is, proeflessen helpen en praat met mensen die het beroep uitoefenen. Een website kan een prachtige studie verkopen, maar één dag meelopen kan je soms meer leren dan twintig brochures.

• Onderzoek welke onderwerpen jou werkelijk interesseren.
• Kijk eerlijk naar jouw niveau, vaardigheden en sterke kanten.
• Vraag feedback aan mensen die jou goed kennen.
• Bezoek opleidingen en spreek huidige studenten.
• Onderzoek welk werk en welke functies na de opleiding mogelijk zijn.
• Kijk naar ontwikkelingen in het beroep en op de arbeidsmarkt.
• Probeer iets uit voordat je een keuze uitsluitend in jouw hoofd maakt.

Kun je een test gebruiken voor jouw studiekeuze?

Ja, als hulpmiddel. Niet als orakel. Ook jij bent uniek. Lijkt een dooddoener misschien, maar ik blijf het volhouden. Zoals jouw vingerafdruk uniek is, zo is ook jouw combinatie van kwaliteiten, mogelijkheden, drijfveren en interesses uniek. Er bestaat daarom geen test waar jouw waarheid uit komt rollen. Tests kunnen woorden geven, patronen zichtbaar maken of een richting aanwijzen. Daarna moet je nog steeds zelf nadenken, onderzoeken en kiezen.

Wat als je achteraf de verkeerde studie hebt gekozen?

Dan is dat vervelend, maar jouw leven is niet voorbij. Soms ontdek je pas door ergens aan te beginnen dat het niet bij je past. Je hebt dan niet alleen tijd verloren. Je hebt ook iets geleerd over jezelf: wat je niet wilt, wat niet bij je past of waar jouw belangstelling blijkbaar niet ligt. Natuurlijk is het prettiger wanneer je vooraf een passende keuze maakt, maar niemand krijgt de garantie dat iedere keuze meteen raak is.

Wanneer je daadwerkelijk bent gestopt, speelt bovendien een andere vraag: wat betekent dat voor jouw verdere loopbaan? Een afgebroken opleiding hoeft namelijk niet te bepalen wat er daarna nog mogelijk is. Het wordt vooral belangrijk wat je uit die ervaring haalt en welke volgende keuze je maakt.

Is jouw studiekeuze een keuze voor de rest van jouw leven?

Nee. Een opleiding is belangrijk en kan deuren openen, maar zij legt jouw complete levensbaan niet vast. Mensen veranderen van beroep, specialiseren zich, volgen aanvullende opleidingen en komen soms in werk terecht waarvan ze op hun achttiende niet eens wisten dat het bestond. Ik zou een studiekeuze daarom serieus nemen zonder er een beslissing van te maken die voor de komende vijftig jaar onherroepelijk vaststaat.

Kies zo goed mogelijk met de kennis die je nu hebt. Kijk naar wat je kunt, wat jou van binnenuit motiveert en wat bij je past. Kijk ook naar wat een opleiding je brengt en welke wereld erachter ligt. En wees vervolgens bereid jezelf verder te blijven ontwikkelen. Dat laatste zul je sowieso moeten doen.

Veelgestelde vragen over studiekeuze

Een goede studiekeuze ontstaat meestal niet uit één test of één gesprek. Je verzamelt informatie over jezelf, de opleiding en de mogelijkheden daarna en probeert daar een keuze van te maken die op dit moment voldoende klopt.

Hoe weet ik welke studie bij mij past?

Kijk naar de combinatie van jouw mogelijkheden, interesses, motivatie en persoonlijke kwaliteiten. Onderzoek vervolgens hoe opleidingen zijn opgebouwd en welke werkzaamheden of beroepen daar later bij kunnen horen.

Moet ik vooral kiezen voor een studie met goede baankansen?

Nee, niet uitsluitend. Baankansen zijn relevant, maar de arbeidsmarkt verandert en een opleiding moet ook voldoende aansluiten bij jou. Gebruik arbeidsmarktinformatie daarom als onderdeel van jouw keuze, niet als enige criterium.

Wat als ik meerdere studies leuk vind?

Vergelijk dan niet alleen de onderwerpen. Kijk ook naar de manier van studeren, het niveau, stages, mogelijke beroepen, werkomgevingen en wat jij later waarschijnlijk in jouw werk belangrijk vindt.

Kan een studiekeuzetest bepalen welke opleiding ik moet doen?

Nee. Een test kan helpen bij jouw verkenning en nieuwe woorden of mogelijkheden aanreiken, maar er komt geen kant-en-klare waarheid uit. Jij zult de uitkomsten nog steeds zelf moeten onderzoeken en wegen.

Is een verkeerde studiekeuze een ramp?

Nee. Stoppen of veranderen is vervelend en kan gevolgen hebben, maar het betekent niet dat jouw loopbaan mislukt is. Ook een keuze die niet past kan je waardevolle informatie geven over wat je bij een volgende stap anders wilt.