home / persoonlijke ontwikkeling / presenteren spreken openbaar / spreekangst / black out presenteren

Black-out tijdens presenteren: wat gebeurt er en wat kun je doen?

Een black-out tijdens presenteren. Je moet er niet aan denken. Je staat voor een groep, je bent goed voorbereid en je weet precies wat je wilt vertellen. Tenminste, dat wist je vijf minuten geleden nog. Maar opeens is het weg. Je kijkt de zaal in, de zaal kijkt terug en in jouw hoofd is het akelig stil. Misschien probeer je koortsachtig terug te halen waar je gebleven was. Hoe harder je zoekt, hoe leger het lijkt te worden. Je voelt de spanning oplopen en ondertussen denk je maar een ding: dit mag niet gebeuren. Juist die gedachte helpt meestal niet verder.

Een black-out betekent niet automatisch dat jij slecht kunt presenteren of dat jij je onvoldoende hebt voorbereid. Soms heb je juist zoveel voorbereid en gecontroleerd dat er tijdens het presenteren weinig ruimte overblijft. Een black-out kan samenhangen met spreekangst, maar dat hoeft niet altijd zo te zijn. De belangrijke vraag is daarom niet alleen hoe je een black-out voorkomt, maar vooral wat er met jou gebeurt wanneer je voor een groep staat.

Wat is een black-out tijdens presenteren?

Met een black-out bedoelen we het moment waarop jij tijdens jouw presentatie plotseling niet meer weet wat je wilde zeggen. Je raakt de draad kwijt en de volgende zin komt niet. Dat kan enkele seconden duren, terwijl het voor jou veel langer voelt. Een korte hapering is op zichzelf niet bijzonder. Iedere spreker moet weleens nadenken, raakt een woord kwijt of weet even niet wat de volgende stap was. Het probleem ontstaat vaak door de betekenis die je vervolgens aan die hapering geeft. Je denkt dat de zaal ziet dat je het niet kunt, dat het nu helemaal misgaat of dat je opnieuw zult blokkeren. Dan verschuift jouw aandacht van jouw verhaal naar jezelf.

Waarom krijg je een black-out tijdens een presentatie?

Een black-out staat meestal niet op zichzelf. Vaak is er al spanning, prestatiedruk of angst om fouten te maken. Misschien ben je vooraf al bang dat je jouw tekst vergeet. Daardoor kun je tijdens de presentatie voortdurend controleren of je nog weet wat er komt. Dat kost aandacht. Je moet jouw verhaal vertellen, naar jouw publiek kijken, de volgende stap onthouden en tegelijkertijd controleren hoe je het doet. Wanneer daar ook nog angst bijkomt, kan het druk worden in jouw hoofd. Een aantal patronen komt regelmatig terug:

• Je legt de lat zo hoog dat een kleine hapering al voelt als falen.
• Je probeert jouw verhaal bijna letterlijk uit jouw hoofd te leren.
• Je houdt voortdurend de reacties van jouw publiek in de gaten.
• Je wilt controle houden over ieder detail van jouw presentatie.
• Je bent bang om onzeker of ondeskundig over te komen.
• Je hebt eerder een vervelende ervaring gehad en vreest herhaling.
• Je probeert jouw spanning vooral weg te krijgen.

De angst voor een black-out kan groter worden dan de black-out zelf

Misschien heb je eerder meegemaakt dat je tijdens een presentatie stilviel. Dat moment duurde misschien maar kort, maar daarna ben je erover blijven nadenken. Bij een volgende presentatie komt de gedachte terug: als het maar niet opnieuw gebeurt. Vanaf dat moment kan de voorbereiding steeds meer in het teken komen te staan van voorkomen. Je neemt jouw verhaal nog een keer door, controleert opnieuw jouw dia's en probeert alles nog beter te onthouden. Ondertussen groeit de spanning. Dat zien we ook bij presentatieangst. De presentatie zelf duurt misschien twintig minuten, maar in jouw hoofd ben je er dagen of weken mee bezig.

Wanneer de zaal belangrijker wordt dan jouw verhaal

Vooraf weet je vaak goed wat je wilt vertellen. Je kent jouw onderwerp en hebt een bedoeling met jouw verhaal. Zodra je voor de groep staat, kan jouw aandacht echter verschuiven. Je kijkt naar gezichten en probeert te beoordelen wat mensen van jouw presentatie vinden. Waarom kijkt iemand zo moeilijk? Is die ander wel geïnteresseerd? Vindt mijn leidinggevende dit goed? Voor je het weet ben je meer bezig met het lezen van de zaal dan met het vertellen van jouw verhaal. Jouw publiek is natuurlijk belangrijk. Maar wanneer jouw aandacht vooral naar mogelijke oordelen gaat, verlies je gemakkelijk het contact met jouw eigen lijn.

Perfectionisme en de behoefte aan controle

Een andere valkuil is perfectionisme. De gedachte lijkt logisch: wanneer ik mij heel goed voorbereid, kan er niets verkeerd gaan. Maar juist wanneer je jouw verhaal bijna woordelijk probeert te onthouden, kun je afhankelijk worden van de volgende zin. Komt die ene zin niet, dan lijkt het ineens alsof het hele verhaal verdwenen is. Bij perfectionisme tijdens presenteren kan een kleine afwijking van jouw plan daardoor veel groter voelen dan nodig is. Werk daarom liever met de lijn van jouw verhaal. Weet wat jouw doel is, welke boodschap je wilt overbrengen en welke hoofdpunten daarbij horen. De precieze formulering mag onderweg veranderen.

Wat kun je doen wanneer je daadwerkelijk een black-out krijgt?

Wanneer je ineens niet meer weet wat je wilde zeggen, hoeft jouw eerste reactie niet te zijn dat je onmiddellijk verder moet. Stop even. Adem. Kijk naar jouw aantekeningen of naar de titel van jouw dia. Neem eventueel een slok water. Het publiek weet meestal niet welke zin jij van plan was te zeggen. Alleen jij weet dat. Je kunt ook rustig benoemen dat je de draad even kwijt bent. Dat voelt misschien ongemakkelijk, maar het hoeft jouw presentatie niet te laten mislukken. Een andere mogelijkheid is dat je jouw laatste hoofdpunt kort samenvat. Tijdens het samenvatten komt de lijn vaak vanzelf terug. Gebeurt dat niet, ga dan verder met het volgende onderdeel. Een presentatie hoeft niet woordelijk te verlopen zoals jij hem thuis hebt bedacht.

Leer jouw verhaal kennen in plaats van jouw tekst

Wil je minder afhankelijk worden van jouw geheugen? Bereid dan niet alleen jouw woorden voor, maar vooral jouw boodschap. Vraag jezelf af wat de mensen na afloop moeten weten, onthouden of doen. Kun je een presentatie van twintig minuten ook in twee minuten uitleggen? En kun je daarna in dertig seconden de kern benoemen? Wanneer dat lukt, ken je waarschijnlijk de ruggengraat van jouw verhaal. Zie jouw presentatie als een route. Je moet weten waar je naartoe wilt en welke belangrijke punten je onderweg passeert. Je hoeft niet iedere zin uit jouw hoofd te kennen. Raak je even van de route af, dan zoek je het volgende herkenningspunt en ga je verder.

Oefen niet alleen de presentatie, maar ook het herstel

Thuis jouw presentatie een aantal keren doorlezen is iets anders dan spreken terwijl mensen naar je kijken. Daarom kan het helpen om onder lichte spanning te oefenen. Je hoeft daarvoor niet meteen voor een grote groep te staan. Je kunt bijvoorbeeld:

• Jouw verhaal eerst aan een persoon vertellen.
• Daarna voor twee of drie collega's oefenen.
• Een opening zonder papier oefenen.
• Iemand tussendoor een onverwachte vraag laten stellen.
• Bewust oefenen wat je doet wanneer je de draad kwijtraakt.
• Een stilte laten vallen zonder die direct te willen opvullen.

Zo train je niet alleen jouw verhaal. Je oefent ook dat je verder kunt wanneer een presentatie anders loopt dan gepland.

Zenuwen hoeven niet volledig te verdwijnen

Spanning hoort voor veel mensen bij zichtbaar worden. De vraag is daarom niet altijd hoe je alle zenuwen wegkrijgt, maar hoe je ermee omgaat. Wanneer je denkt dat spanning automatisch betekent dat je straks een black-out krijgt, maak je van een lichamelijk signaal al snel een voorspelling. Je kunt ook constateren dat je gespannen bent en toch doorgaan met jouw verhaal. Je hoeft niet eerst volledig ontspannen te zijn voordat je goed kunt presenteren.

Van controle naar vertrouwen

Bij angst voor een black-out proberen mensen vaak meer grip te krijgen: meer voorbereiden, meer onthouden en meer controleren. Dat kan uiteindelijk juist zorgen voor minder bewegingsruimte. Vertrouwen werkt anders. Je weet dat een stilte mag, dat je een zin opnieuw mag beginnen en dat je even naar jouw aantekeningen kunt kijken. Je weet ook dat een presentatie niet mislukt omdat jij een paar seconden moet nadenken. Zelfvertrouwen betekent hier niet dat je zeker weet dat alles perfect verloopt. Het betekent dat je erop leert vertrouwen dat je ook kunt reageren wanneer iets anders loopt dan gepland.

Voor wie is individuele training bij spreekangst bedoeld?

Een eenmalige hapering tijdens een presentatie hoeft geen reden te zijn om training te volgen. Het wordt anders wanneer de angst voor een black-out jouw voorbereiding, jouw gedrag of jouw keuzes steeds meer gaat bepalen. Individuele begeleiding kan bijvoorbeeld passend zijn wanneer:

• Je vooraf langdurig gespannen bent voor een presentatie.
• Je voortdurend bang bent dat je jouw verhaal vergeet.
• Je presentaties of spreekmomenten probeert te vermijden.
• Je tijdens het spreken vooral jezelf controleert.
• Je een eerdere black-out steeds opnieuw in gedachten beleeft.
• Je jouw verhaal bijna woordelijk uit jouw hoofd probeert te leren.
• Je wilt leren omgaan met spanning zonder alles te controleren.

Wat kun je leren tijdens individuele coaching?

De begeleiding richt zich niet alleen op het voorkomen van een black-out. Belangrijker is dat je leert begrijpen wat er bij jou gebeurt wanneer de spanning stijgt en hoe je daarop anders kunt reageren. Mogelijke leerdoelen zijn:

• Herkennen welke gedachten jouw spanning versterken.
• Minder afhankelijk worden van een woordelijk voorbereide tekst.
• Leren omgaan met stilte en onverwachte momenten.
• Jouw aandacht beter bij jouw verhaal en publiek houden.
• Minder controleren tijdens het presenteren.
• Oefenen met herstel wanneer je de draad kwijtraakt.
• Meer vertrouwen ontwikkelen in jouw eigen manier van spreken.

Herken jij deze situaties?

De angst voor een black-out kan zich op verschillende manieren laten zien. Misschien herken je een of meer van deze situaties:

• Je denkt dagen van tevoren al aan alles wat tijdens jouw presentatie mis kan gaan.
• Je controleert jouw presentatie steeds opnieuw.
• Je leert grote delen van jouw verhaal letterlijk uit jouw hoofd.
• Je raakt tijdens het spreken afgeleid door de gezichten in de zaal.
• Een kleine hapering voelt voor jou onmiddellijk als falen.
• Je bent vooral bang dat anderen jouw spanning zullen zien.
• Je vermijdt presentaties omdat je bang bent opnieuw te blokkeren.

Combineren met andere leerdoelen

Spreekangst en de angst voor een black-out kunnen samengaan met andere ontwikkelvragen. Misschien wil je tegelijkertijd werken aan jouw presentatievaardigheden, zelfvertrouwen, spreektempo of de manier waarop je contact maakt met jouw publiek. We kijken daarom naar jouw volledige praktijksituatie. Waar nodig kunnen verwante leerdoelen binnen het individuele traject worden gecombineerd.

Veelgestelde vragen over een black-out tijdens presenteren

Een black-out kan veel vragen oproepen, zeker wanneer je bang bent dat het opnieuw gebeurt. Hieronder beantwoorden we een aantal veelgestelde vragen.

Wat moet ik doen als ik tijdens mijn presentatie ineens niets meer weet?

Stop even en probeer niet onmiddellijk tegen de stilte te vechten. Adem, kijk eventueel naar jouw aantekeningen en vat jouw laatste punt samen. Vaak komt de lijn dan weer terug. Zo niet, ga dan door naar het volgende hoofdpunt.

Is een black-out tijdens presenteren hetzelfde als spreekangst?

Nee. Iedereen kan tijdens een presentatie even de draad kwijtraken. Wanneer je vooraf veel angst ervaart, presentaties vermijdt of voortdurend bang bent om te blokkeren, kan een black-out wel samenhangen met spreekangst.

Kan perfectionisme bijdragen aan een black-out?

Ja. Perfectionisme kan de druk vergroten, vooral wanneer je vindt dat je geen fouten mag maken of jouw presentatie woordelijk probeert te onthouden. Daardoor kan een kleine hapering veel groter voelen dan nodig is.

Hoe voorkom ik dat ik mijn tekst vergeet?

Probeer niet jouw hele tekst te onthouden. Leer de lijn, het doel en de belangrijkste punten van jouw verhaal kennen. Wanneer je weet waar je naartoe wilt, kun je gemakkelijker jouw eigen woorden gebruiken.

Helpt oefenen tegen een black-out?

Ja. Oefen niet alleen jouw verhaal, maar ook wat je doet wanneer iets anders loopt dan gepland. Daarmee ontwikkel je meer vertrouwen in jouw vermogen om de draad weer op te pakken.

Hoort omgaan met spreekangst bij persoonlijke ontwikkeling?

Ja. Binnen persoonlijke ontwikkeling kan het gaan om vaardigheden, overtuigingen, zelfvertrouwen en de manier waarop je reageert op spanning. Bij spreekangst komen die onderdelen vaak bij elkaar.

Hoe lang duurt individuele coaching bij spreekangst?

Een individueel coachingstraject bestaat uit vijf sessies. De frequentie en planning stemmen we in overleg af op jouw leerdoelen, agenda en praktijksituatie.