home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / voelen gevoelens / zelfbescherming

Emotionele zelfbescherming

Zelfbescherming is een normale menselijke reactie op vervelende, nare of droevige omstandigheden. Je probeert emotionele pijn te beperken, jezelf overeind te houden of te voorkomen dat je opnieuw wordt geraakt. Daarom hoort dit onderwerp bij omgaan met gevoelens en emoties. Zelfbescherming kan tijdelijk nodig zijn, maar kan je ook afsluiten van jouw gevoelens, behoeften en de mensen om je heen. In dit artikel ga ik in op psychische bescherming van jezelf. Welke vormen zijn er en wanneer doe je dat?

Wat is emotionele zelfbescherming precies?

Zelfbescherming noemen wij een soort afweerreactie of overlevingsmechanisme. Je beveiligt en isoleert jouw binnenste, zodat niemand erbij kan. Je bouwt een scherm om jouw innerlijk en je zet er prikkeldraad voor. Als je maar niet geraakt wordt. Jouw pantser heeft maar één doel: voorkomen dat je de pijn die je hebt gevoeld nog een keer zult voelen. Of voorkomen dat de pijn die je nu voelt nog erger wordt. Dat is schadebeperking.

Welke vormen van zelfbescherming zijn er?

Ik noem in dit artikel een aantal vormen van zelfbescherming. Staat die van jou er ook tussen?

Ontkenning

De ontkenningsfase in een rouwproces noemen wij zelfbescherming tijdens een verlieservaring. In feite zegt jouw psyche: ‘Die klap is zo groot, die kan ik niet verwerken.’ Oftewel: ‘Ik ben niet thuis, ik doe net alsof het verlies er niet is.’

Vermijden

Vermijden kan een vorm van zelfbescherming zijn. Daarbij kun je denken aan conflictvermijdend gedrag, maar ook kun je probleemvermijdend zijn. In feite is dit ook een vorm van ontkenning, zelfbedrog of zelfmisleiding. Vermijden heeft ook iets in zich van: doen alsof het er niet is, eromheen lopen. Zo kun je ook relaties of contacten vermijden, om bepaalde mensen heen lopen en om de brij heen draaien. Ook verslaving is een vorm van vermijden, zoals roken, drinken, eten en gokverslaving.

Allergiegedrag

Allergiegedrag is een vorm van zelfbescherming. Jouw kernkwaliteit is bijvoorbeeld betrokkenheid. Je bent een betrokken mens. Maar je doet je onverschillig en gelaten voor. Alsof het jou allemaal niet interesseert. Maar je weet wel beter. Allergiegedrag is gedrag dat niet bij je past en dat je in een ander niet waardeert.

Je houdt bijvoorbeeld niet van rommel. Een kwaliteit van jou is dat je ordelijk en gestructureerd bent. Maar jouw gedrag is nu zo anders. Wat kan het jou nog schelen of er rommel is of niet?

Apathie

Apathie of wezenloosheid kan een vorm van zelfbescherming zijn. Je voelt geen enthousiasme, maar je ervaart dat je ongevoelig of emotieloos bent. Je kunt soms kil reageren en je voelt je koud en versteend vanbinnen.

Zelfspot of zelfironie

Zelfspot of zelfironie is vaak een verdedigingsmechanisme of afweermechanisme. In ieder geval een manier om harde kritiek bij je weg te houden. Jezelf te kijk zetten kan leuk zijn en wordt ook wel de beste vorm van zelfkennis genoemd. Maar meestal zit er wat anders achter.

Toen ik iemand vroeg waarom hij voortdurend grapjes over zichzelf maakte, kreeg ik het antwoord: ‘Dacht je dat ik nu echt de pijn nog een keer wil voelen die ik vroeger heb gevoeld toen ik gepest werd op school? Ik heb liever dat ze om mijn grapjes lachen dan dat ze lachen om anderen die een grapje over mij maken.’ Je voelt het al aan. In dit antwoord zit heel veel emotionele pijn.

In jouw hoofd leven

In jouw hoofd leven en rationaliseren is een vorm van zelfbescherming. Daardoor voel je niet de pijn die je gewoonweg niet wilt voelen of die voor jou te heftig is. Het overlevingsmechanisme of afweermechanisme zorgt ervoor dat je hoog en droog in jouw hoofd gaat leven. Ver weg van jouw emotie en gevoel.

Afstandelijk overkomen

Afstandelijk reageren kan een vorm van zelfbescherming zijn. Je toont jouw enthousiasme niet of wellicht is het zover dat je je niet enthousiast meer voelt.

Welke gevolgen kan emotionele zelfbescherming hebben?

Een gevolg van de zelfbeschermingsmodus of het persoonlijke afweermechanisme is dat je niet meer het contact met jouw omgeving maakt. Je sluit jouw gevoelens en emoties af voor de buitenwacht en daardoor krijg je geen verbinding met anderen. Dat kan bij jou gevoelens van eenzaamheid oproepen en bij de ander onbegrip.

Het contact ontbreekt immers. Daarmee bedoel ik het diepgaande contact waarbij je emoties en gevoelens toont. Maar het kan ook lichamelijke gevolgen hebben. Jouw levensader is verstopt en er is geen doorbloeding van gevoelens.

Naast het risico dat je het contact met anderen verliest, zou je ook de verbinding met jezelf kwijt kunnen raken. Wanneer je jouw gevoelens en emoties zo diep wegstopt dat je er zelf nog maar nauwelijks bij kunt, dan verbreek je de verbinding tussen hoofd, hart en handen. Je raakt afgestompt en vervreemd van jouw gevoel, waardoor je het niet meer kent en wellicht niet meer kunt hanteren.

Wanneer wordt zelfbescherming een vast patroon?

Emotionele zelfbescherming kan een vast patroon worden wanneer je niet alleen in pijnlijke situaties, maar steeds vaker jouw gevoelens afsluit. Je houdt mensen op afstand, vermijdt moeilijke gesprekken, rationaliseert wat je voelt of doet alsof iets je niets kan schelen. Het pantser dat jou eerst beschermde, blijft dan voortdurend aanwezig.

Daardoor voorkom je misschien dat je opnieuw wordt geraakt, maar je voorkomt ook dat je troost, steun, erkenning en verbinding ontvangt. De bescherming werkt dan niet meer alleen tegen de pijn. Ze houdt ook betrokkenheid, warmte en vertrouwen buiten.

Welke vorm van relativering hangt samen met zelfbescherming?

Humor kan helpen om moeilijke gevoelens te verdragen en gebeurtenissen enigszins te relativeren. Maar humor kan ook een verdedigingsmechanisme worden waarmee je voorkomt dat anderen zien wat jou werkelijk raakt. Op de pagina over zelfspot en zelfironie lees je wanneer humor lucht geeft en wanneer je jezelf ermee beschermt tegen kritiek, schaamte of emotionele pijn.

Veelgestelde vragen over emotionele zelfbescherming

Emotionele zelfbescherming roept vragen op over afweermechanismen, afstand houden en het moment waarop bescherming je juist gaat belemmeren. Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen.

Is emotionele zelfbescherming normaal?

Ja. Zelfbescherming is een normale reactie wanneer pijn, verlies, afwijzing of spanning te groot zijn om direct te verwerken.

Welke vormen van zelfbescherming zijn er?

Voorbeelden zijn ontkenning, vermijden, afstandelijk reageren, rationaliseren, apathie, allergiegedrag en humor gebruiken om pijn op afstand te houden.

Waarom sluit ik mijn gevoelens af?

Je kunt gevoelens afsluiten omdat je bang bent opnieuw geraakt te worden of omdat de pijn die je ervaart op dat moment te heftig is.

Wanneer wordt zelfbescherming ongezond?

Zelfbescherming gaat je belemmeren wanneer je nauwelijks nog contact ervaart met jouw gevoelens, anderen voortdurend op afstand houdt of geen steun meer kunt ontvangen.

Hoe laat je emotionele zelfbescherming voorzichtig los?

Begin met herkennen wat je doet om jezelf te beschermen. Onderzoek bij wie je je veilig voelt en laat stap voor stap iets meer zien van wat er werkelijk in jou omgaat.