home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijke effectiviteit / competenties / sensibiliseren

Sensibiliseren

Sensibiliseren betekent dat je iemand gevoeliger of bewuster maakt van een bepaald probleem, belang of effect van gedrag. Binnen het ontwikkelen van professionele competenties en effectief gedrag gaat sensibiliseren vooral over gevoel krijgen voor omstandigheden, verhoudingen, ongeschreven regels en de gevolgen van wat je zegt of doet. Het woord werd populair door de politieke kwestie rond Pieter Omtzigt. Hij moest gesensibiliseerd worden. Wat dat betekende, daar werd verschillend over gedacht. Het werd uitgelegd als ‘tot rede brengen’, ‘temmen’ of ‘remmen’, maar ook als ‘iemand een mes in de rug steken’.

Wanneer sensibiliseer je iemand?

Sensibiliseren is natuurlijk een prachtig woord. Weer zo’n managementwoord dat weinig zegt. Vroeger noemden we het gewoon: ‘je moet niet vloeken in de kerk’. Dat betekent dat je moet weten waar je bent, met wie je praat, wat je zegt en wat je op welke plek zegt. Je moet ook weten wat je niet zegt en wat je soms beter niet kunt zeggen. Overigens zonder jezelf geweld aan te doen of afbreuk te doen aan wat je zou willen zeggen. Sensibiliseren duid ik ook wel eens met een eenvoudig voorbeeld. Stel dat een straatmaker een straatje moet leggen bij een huisarts. Stemt hij met de klant af of het gepast is om de radio aan te zetten en vraagt hij zich af of dat de huisartspraktijk wellicht stoort? Of zet hij de radio zomaar neer met de volumeknop op 28? Kortom: sensibiliseren is een mooi jargonwoord voor ‘gebruik je fatsoen en houd rekening met anderen’.

Wat vraagt sensibiliseren van jou in de praktijk?

Sensibiliseren vraagt dat je niet alleen vanuit je eigen bedoeling redeneert. Je kijkt ook naar de situatie waarin je handelt en naar het mogelijke effect van jouw gedrag op andere mensen. Dat betekent niet dat je voortdurend voorzichtig moet zijn of jezelf moet aanpassen. Het betekent wel dat je waarneemt voordat je handelt. Je probeert de belangen, onderlinge verhoudingen en gevoeligheden te begrijpen en kiest vervolgens een manier van handelen die bij de situatie past. Daarbij speelt ook bewust zijn van je professionele omgeving een rol. Je ziet niet alleen wat er direct gebeurt, maar begrijpt ook welke omstandigheden en belangen invloed hebben op een situatie.

Wanneer wordt sensibiliseren negatief gebruikt?

Als de uitleg ontaardt in ‘iemand tot rede brengen’, ‘iemand het zwijgen opleggen’ of ‘iemand minder kritisch maken’, dan gaan we de verkeerde kant op, denk ik. Overigens gebeurt dat in onze coachingspraktijk ook wel eens. De organisatie wil dat een medewerker een training volgt of dat hij of zij wordt gecoacht. Er is dan soms al een foto gemaakt van hoe de medewerker er na afloop van de training of coaching uit moet zien. Na drie sessies wil men graag evalueren of er al progressie is. Wat ik ook meemaak, is dat mensen het zwijgen wordt opgelegd. Dat is bijvoorbeeld bij een klokkenluider het geval. Maar managers hebben ook best wel eens moeite met kritische medewerkers. Het bevordert de open communicatie wanneer dat gewoon wordt gezegd. Dat werkt vele malen beter dan een medewerker via de achteruitgang naar buiten brengen.

Kritiek kan immers pijn doen. Of je wordt er onzeker van, omdat je misschien iets fout hebt gedaan of iets hebt verzaakt.

Wanneer schiet sensibiliseren zijn doel voorbij?

Sensibiliseren schiet zijn doel voorbij wanneer het niet meer gaat om bewustwording, maar om gehoorzaamheid. Het mag geen middel worden waarmee iemand passend wordt gemaakt voor de organisatie of waarmee kritische geluiden worden afgezwakt. Iemand wijzen op het effect van gedrag kan zinvol zijn. Iemand vertellen dat hij minder kritisch moet zijn omdat zijn boodschap ongemakkelijk is, is iets anders. Dan wordt sensibiliseren een vorm van afremmen of monddood maken. De vraag is daarom niet alleen of iemand gevoel heeft voor de omgeving. De omgeving moet ook ruimte bieden voor verschil van inzicht, kritiek en een eerlijk gesprek.

Hoe werkt sensibiliseren van twee kanten?

Sensibiliseren mag wat mij betreft ook betekenen dat je als bekritiseerde vertelt hoe de kritiek jou raakt en dat je daarvoor begrip vraagt. Dat is iets anders dan je handen wassen in onschuld of vervallen in passiviteit. De criticus mag op zijn beurt begrijpen dat snoeiharde kritiek niet altijd zinvol is. Ook niet wanneer je gelijk hebt. En al helemaal niet wanneer de relatie daardoor onder druk komt te staan. Gelijk hebben en gelijk krijgen zijn twee verschillende dingen. Ik ga nog een stap verder: het gaat om gelijk zijn, gelijkwaardig zijn en op die manier het gesprek aangaan. Dan zijn beide kanten gesensibiliseerd. Dit werkt alleen wanneer de kritische boodschap wordt gehoord en ontvangen. Het werkt niet wanneer de doofpot al klaarstaat om de kritische noot af te zwakken, weg te moffelen of te verdoezelen. Dan is het niet zo vreemd dat kritiek steeds harder wordt of dat het gesprek op de persoon wordt gespeeld.

Veelgestelde vragen over sensibiliseren

Sensibiliseren kan zowel positief als negatief worden uitgelegd. Hieronder vind je antwoorden op veelgestelde vragen over dit begrip.

Wat betekent sensibiliseren?

Sensibiliseren betekent dat je iemand gevoelig of bewuster maakt voor een probleem, belang, situatie of effect van gedrag. In een professionele context gaat het vaak om rekening houden met verhoudingen, cultuur en ongeschreven regels.

Is sensibiliseren een competentie?

Sensibiliseren kan als professionele competentie worden gezien wanneer iemand anderen op een passende manier bewust maakt van hun omgeving en van de gevolgen van hun gedrag. Daarvoor zijn waarnemingsvermogen, tact en gevoel voor verhoudingen nodig.

Wat is het verschil tussen sensibiliseren en organisatiesensitiviteit?

Organisatiesensitiviteit gaat over het begrijpen van belangen, verhoudingen, cultuur en informele regels binnen een organisatie. Sensibiliseren gaat meer over iemand bewust of gevoeliger maken voor zulke omstandigheden en voor het effect van zijn of haar handelen.

Kan sensibiliseren ook negatief worden gebruikt?

Ja. Het begrip krijgt een negatieve betekenis wanneer sensibiliseren feitelijk betekent dat iemand wordt afgeremd, minder kritisch moet worden of het zwijgen wordt opgelegd.

Hoe kun je iemand sensibiliseren zonder hem of haar het zwijgen op te leggen?

Benoem concreet welk gedrag je waarneemt en welk effect dat heeft. Geef de ander ruimte om te reageren en maak duidelijk dat kritiek of een afwijkend standpunt welkom blijft. Sensibiliseren hoort een gelijkwaardig gesprek te zijn en geen verkapte opdracht om zich aan te passen.