home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / zelfbeheersing

Zelfbeheersing: meester zijn over jezelf

Zelfbeheersing is belangrijk. Dat betekent dat je controle over jezelf hebt, dat je regie houdt, dat je je niet onbesuisd laat leiden door jouw emoties en gevoelens en dat je jouw driften in toom kunt houden. Zelfbeheersing heb ik daarom in het rijtje persoonlijke kernkwaliteiten gezet. Maar wat betekent het precies? En wanneer slaat zelfbeheersing juist door?

Wat betekent zelfbeheersing?

Waaraan herken je iemand met zelfbeheersing?

Ik noem wat voorbeelden:

• Je vervult jouw behoeften maar kunt jouw driften beteugelen.
• Je geniet van het leven maar voorkomt uitspattingen of bandeloosheid.
• Je ervaart emoties en gevoelens maar laat je niet meeslepen in emotionele uitspattingen.
• Je kunt je inhouden en voorkomt dat je ontsteekt in tomeloze woede.
• Je kunt verdrietig zijn maar verdrinkt er niet in.
• Je bent blij maar weet het wel te doseren.
• In jouw communicatie kun je jezelf bedwingen en houd je controle over de dingen die je zegt.
• Je wordt niet agressief waardoor je escalaties voorkomt.
• Je geeft jouw geld niet maar zo of zomaar uit: je bent niet verkwistend.
• Je hebt jezelf in de hand, ook wanneer een situatie spannend wordt.
• Je hebt discipline.

Zelfbeheersing betekent dus niet dat je geen gevoelens, behoeften of impulsen hebt. Natuurlijk heb je die. De kwaliteit zit erin dat ze niet automatisch bepalen wat je doet.

Wat gebeurt er bij te weinig zelfbeheersing?

Een gebrek aan zelfbeheersing kan op allerlei terreinen zichtbaar worden. Ik noem een aantal gevolgen:

• Escalaties in conflicten.
• Heftige woordenwisselingen.
• Onmatigheid en mateloosheid.
• Bandeloosheid en vrijpostig gedrag.
• Ongeremdheid en onbeschroomdheid.
• Verkwisting.
• Onbesuisdheid.
• Impulsief reageren.

Daarmee zeg ik niet dat iedere spontane of heftige reactie meteen een gebrek aan zelfbeheersing is. Het gaat erom of jij nog regie hebt. Kun je kiezen wat je doet of neemt de impuls het van je over?

Is zelfbeheersing hetzelfde als discipline?

Zelfbeheersing en discipline liggen dicht bij elkaar, maar ik vind ze niet helemaal hetzelfde. Zelfbeheersing gaat over jezelf in de hand hebben op het moment dat een emotie, behoefte of impuls zich aandient. Discipline gaat sterker over jezelf blijven aanzetten tot gedrag dat nodig is, ook wanneer je daar op dat moment niet zoveel zin in hebt.

Stel dat je boos bent en besluit eerst af te koelen voordat je een e-mail verstuurt. Dat vraagt zelfbeheersing. Heb je jezelf voorgenomen om drie keer per week te oefenen en doe je dat ook wanneer de bank aantrekkelijker is? Dan heb je discipline ontwikkeld. In de praktijk versterken die twee elkaar natuurlijk.

Hoe krijg je meer zelfbeheersing?

Ik vind dat een hele goede vraag. Maar denk even aan die voetballer en die pianist. Hoe krijgen zij beheersing? Doordat ze het spel kennen. Ze beheersen hun vak. En daar hebben ze lang op geoefend.

Ik denk ook dat zelfbeheersing veel oefening vergt. Dat begint in je kindertijd. Een klein kind is onbeheerst. Als het goed is, werd je door je ouders begrensd. Dat wil zeggen: ze hebben je geleerd dat er grenzen zijn en dat je niet direct alles kunt doen of hebben wat je op dat moment wilt. In het begin is dat moeilijk, maar je leert het al doende. Heb je dit als kind onvoldoende geleerd, dan zul je daar als volwassene alsnog mee aan de slag moeten. Anders krijg je problemen in het sociale verkeer.

Ik denk dat zelfbeheersing begint bij jezelf kennen. Weten waar jouw kracht ligt en begrijpen waar jouw valkuil ligt. Weten hoe je jouw kwaliteiten inzet en leren om de valkuilen te vermijden. Hoe beter je jouw eigen reacties kent, hoe eerder je ook merkt wanneer je dreigt door te schieten.

Wat doet zelfbeheersing met jouw communicatie?

Zelfbeheersing zie je heel duidelijk terug in communicatie. Er kan iets gezegd worden wat je raakt, ergert of kwaad maakt en toch hoef je niet ieder woord dat in je opkomt meteen uit te spreken. Je kunt jouw eerste reactie voelen en vervolgens bepalen wat je werkelijk wilt zeggen.

Dat is iets anders dan gevoelens wegdrukken. Je kunt best zeggen dat je boos, teleurgesteld of geïrriteerd bent. Zelfbeheersing betekent dat jij bepaalt hoe je die boodschap brengt. Daardoor voorkom je dat een gesprek ontspoort omdat je vanuit de eerste emotie begint te schieten.

Daar zit meesterschap. Niet in nooit boos worden, maar in boos kunnen zijn zonder dat jouw boosheid automatisch het stuur overneemt.

Zelfbeheersing betekent niet dat je jouw gevoel moet onderdrukken

Dat misverstand kom ik nogal eens tegen. Alsof zelfbeheersing betekent dat je emoties niet mag tonen. Maar wanneer je verdriet wegdrukt, boosheid inslikt of enthousiasme voortdurend afremt, ben je niet automatisch goed bezig.

Gevoelens hebben een functie. Ze vertellen je iets. Zelfbeheersing betekent dat je ze kunt verdragen en ermee kunt omgaan zonder dat je volledig wordt meegesleept. Je mag dus best boos zijn. De vraag is wat je ermee doet. Je mag verdriet hebben. De vraag is of je erin verdrinkt. En je mag enthousiast zijn zonder dat je iedere impuls meteen hoeft uit te voeren.

Is zelfbeheersing voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de andere kant. Je reageert snel vanuit emotie, doet soms iets voordat je hebt nagedacht of hebt achteraf spijt van woorden die er al uit waren voordat je ze kon tegenhouden. Dan kan zelfbeheersing voor jou een uitdaging zijn.

Begin dan niet met het ideaal dat je altijd volledig rustig moet blijven. Dat is veel te groot. Leer eerst het kleine moment herkennen tussen impuls en reactie. Wat gebeurt er in jou? Wat voel je? Wat wil je onmiddellijk doen? En moet dat ook nu? Juist in dat kleine stukje ruimte ontstaat regie.

Welke ontwikkeldoelen passen bij zelfbeheersing?

Zelfbeheersing ontwikkelen gaat niet over jezelf voortdurend afremmen. Het gaat over beter leren kiezen wat je met jouw emoties, behoeften en impulsen doet.

• Een eerste impuls herkennen voordat je ernaar handelt.
• Emoties ruimte geven zonder de regie uit handen te geven.
• Controle leren loslaten wanneer beheersing verandert in krampachtigheid.

Veelgestelde vragen over zelfbeheersing

Zelfbeheersing wordt gemakkelijk verward met gevoelens onderdrukken, discipline of alles onder controle willen houden. Daarom nog vijf aanvullende vragen.

Is zelfbeheersing hetzelfde als emoties onderdrukken?

Nee. Emoties onderdrukken betekent dat je ze wegduwt of niet wilt voelen. Zelfbeheersing betekent dat je emoties kunt ervaren zonder dat ze automatisch bepalen wat je doet.

Kun je te veel zelfbeheersing hebben?

Ja. Dan kan beheersing omslaan in overmatige controle. Je wordt koel, afstandelijk of laat nauwelijks meer zien wat er in je omgaat. Dat is niet hetzelfde als gezond meester zijn over jezelf.

Waarom verlies ik mijn zelfbeheersing juist onder stress?

Omdat spanning jouw normale ruimte om te overzien en te kiezen kleiner kan maken. Je reageert sneller vanuit een impuls of emotie. Juist daarom helpt het wanneer je jouw eigen signalen vroeg leert herkennen.

Kun je zelfbeheersing oefenen?

Zeker. Net als de pianist en de voetballer ontwikkel je beheersing door oefening. Je leert jouw reacties kennen, merkt impulsen eerder op en oefent met een andere reactie voordat oude patronen het overnemen.

Is iemand met zelfbeheersing altijd rustig?

Nee. Je kunt energiek, enthousiast, verdrietig of kwaad zijn en toch zelfbeheersing hebben. De vraag is niet hoeveel emotie je voelt, maar hoeveel regie je houdt over wat je ermee doet.