home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / misverstanden hoogbegaafdheid

Welke misverstanden zijn er over hoogbegaafdheid?

Misverstanden rond hoogbegaafdheid leiden vaak tot onbegrip. Hoogbegaafde mensen krijgen soms te maken met beelden die niet kloppen met wie zij zijn of hoe zij functioneren. Dat onbegrip kan leiden tot twijfel over zichzelf, hun eigen kunnen of hun manier van functioneren.

Deze pagina hoort bij de serie kenmerken van hoogbegaafdheid. Binnen die serie lees je meer over eigenschappen, ervaringen en herkenbare kenmerken die vaak samenhangen met hoogbegaafdheid. In dit artikel zet ik een aantal veelvoorkomende misverstanden op een rij en leg ik uit waarom die beelden te kort door de bocht zijn.

Veel misverstanden ontstaan doordat hoogbegaafdheid wordt teruggebracht tot een hoog IQ, gemakkelijk leren en uitzonderlijk presteren. Maar niet iedere hoogbegaafde persoon laat dezelfde kenmerken zien. Aard, karakter, ervaringen en omgeving bepalen mede hoe hoogbegaafdheid zichtbaar wordt.

Leren hoogbegaafden altijd gemakkelijk?

Hoogbegaafden leren gemakkelijk en slaan klassen over. Er zijn veel voorbeelden van HB-ers die dat inderdaad doen, maar er zijn ook heel veel voorbeelden van HB-ers die juist ondermaats presteren op school. Sommigen haken af binnen het schoolsysteem, vermijden het liefst de school en gaan spijbelen. De juiste begeleiding is dus van belang en voor hoogbegaafde leerlingen is het ook van belang dat ze op de juiste school zitten waar ze begrepen worden.

Een hoog verstandelijk vermogen betekent niet automatisch dat leren altijd vanzelf gaat. Een leerling kan de leerstof snel begrijpen, maar toch moeite hebben met plannen, oefenen, fouten maken of doorzetten wanneer iets niet meteen lukt. Wanneer de leerstof jarenlang te eenvoudig is, wordt er soms nauwelijks een beroep gedaan op leerstrategieën.

Ook verveling kan een rol spelen. Een leerling die onvoldoende wordt uitgedaagd, kan afhaken, slordig gaan werken of de motivatie verliezen. Dat gedrag wordt soms uitgelegd als onwil of een gebrek aan capaciteiten, terwijl er juist sprake kan zijn van onvoldoende aansluiting. Het misverstand zit dus in de gedachte dat een hoogbegaafde leerling altijd hoge cijfers haalt. Begrip, uitdaging en passende begeleiding blijven nodig.

Zijn alle hoogbegaafde mensen hetzelfde?

Een belangrijk misverstand is dat alle hoogbegaafde mensen ongeveer hetzelfde zouden denken, voelen en reageren. Dat is niet zo. Hoogbegaafdheid zegt niet alles over jouw persoonlijkheid. Je kunt hoogbegaafd en introvert zijn. Dan laad je misschien op wanneer je alleen bent, denk je eerst na voordat je iets zegt en heb je behoefte aan rust en verdieping. Je kunt ook hoogbegaafd en extravert zijn. Dan zoek je juist contact, denk je hardop en krijg je energie van gesprekken en samenwerking.

Ook aard en karakter spelen een grote rol. De ene hoogbegaafde persoon is voorzichtig en bedachtzaam, terwijl de ander snel handelt en graag nieuwe wegen inslaat. De een is uitgesproken en direct, terwijl de ander zich inhoudt en confrontaties liever vermijdt. Daarom bestaat er geen vast profiel waaraan iedere hoogbegaafde moet voldoen. Kenmerken kunnen herkenbaar zijn, maar de manier waarop ze zichtbaar worden, verschilt per persoon.

Is een hoog IQ voldoende om hoogbegaafd te zijn?

Een ander misverstand is dat hoogbegaafdheid uitsluitend bepaald wordt door een IQ-score. Een hoog IQ is belangrijk, maar het volledige beeld is breder. Motivatie, creatief denkvermogen, nieuwsgierigheid en de manier waarop iemand problemen benadert, spelen eveneens een rol. Ook de wisselwerking tussen de persoon en de omgeving is belangrijk. Vermogen dat niet wordt aangesproken of herkend, hoeft zich niet vanzelf te vertalen naar prestaties.

Op de pagina wat is hoogbegaafd? ga ik uitgebreider in op de betekenis en samenstelling van hoogbegaafdheid. Hier volstaat de vaststelling dat hoogbegaafdheid niet kan worden teruggebracht tot één getal.

Zijn hoogbegaafden sociaal incompetent?

Hoogbegaafden, zo menen sommigen, hebben een hoog IQ en zijn cognitief erg vaardig, maar sociaal zijn ze incompetent. Ze zijn volgens het heersende beeld slecht in staat om relaties aan te gaan of te onderhouden. Inderdaad is het zo dat HB-ers zich soms minder handig opstellen in sociaal opzicht, waardoor leeftijdsgenoten de HB-er links laten liggen. Soms kunnen ze onhandig gedrag inzetten en/of zich in toenemende mate terugtrekken uit sociale situaties. Dat komt overigens niet omdat ze niet sociaal competent zouden zijn. Dat komt omdat ze anders denken, de wereld anders bekijken en omdat ze zich ook vaak onbegrepen voelen. Gevolg is dat ze zich sociaal soms terugtrekken of alleen nog omgang zoeken met ontwikkelingsgelijken.

Anders denken kan invloed hebben op de aansluiting met anderen. Misschien leg je snel verbanden, wil je diep op een onderwerp ingaan of raak je minder geboeid door gesprekken die voor jou weinig inhoud hebben. Dat betekent niet dat je geen sociale vaardigheden hebt.

Ook verschil in interesses kan een rol spelen. Wanneer jouw belangstelling sterk afwijkt van die van leeftijdsgenoten of collega’s, kan contact moeizamer verlopen. Je kunt je dan een buitenstaander voelen, ook wanneer je goed kunt luisteren, meeleven en relaties onderhouden. Sociaal terugtrekken is daarom niet automatisch een bewijs van sociale incompetentie. Het kan ook een reactie zijn op langdurig onbegrip of een gebrek aan ontwikkelingsgelijken.

Zijn hoogbegaafden betweterig of arrogant?

Een ander misverstand is dat hoogbegaafden betweterig zijn of arrogant. Een brede kennis en interesse kan ervoor zorgen dat je snel verbanden legt en over veel onderwerpen mee kunt praten, maar dat hoeft niets met arrogantie te maken te hebben. Voor de nuance: er zullen best HB-ers zijn die betweterig of arrogant overkomen. Maar over het algemeen zijn HB-ers juist mensen die wat terughoudend zijn, zich inhouden. Iemand zei: ‘Ik denk zo snel dat ik vaak moeilijk kan verwoorden wat ik precies bedoel en dus zeg ik maar niks.’ Alleen als ze de ruimte krijgen, stellen ze graag vragen. Ze willen begrijpen hoe iets werkt, hoe iets ontstaan is. Bovendien hebben ze een algemene brede kennis, waardoor niet-HB-ers het op parate kennis al snel moeten afleggen.

Hier is het verschil tussen bedoeling en uitstraling belangrijk. Iemand kan snel een fout zien, een ontbrekend verband aanwijzen of een oplossing aandragen. Voor de hoogbegaafde persoon voelt dat misschien als behulpzaam meedenken. De ander kan het ervaren als kritiek of betweterigheid. Ook veel vragen stellen kan verkeerd worden uitgelegd. Veel vragen stellen kan voortkomen uit intellectuele nieuwsgierigheid bij hoogbegaafdheid en uit de behoefte om werkelijk te begrijpen hoe iets werkt.

Daarom is niet alleen van belang wat je bedoelt, maar ook hoe jouw woorden bij de ander binnenkomen. Tegelijkertijd mag de omgeving beseffen dat snelheid, nieuwsgierigheid en een brede kennis niet automatisch betekenen dat iemand zich beter voelt dan een ander. 

Worden hoogbegaafden soms overschat?

Soms overschatten ouders, docenten of werkgevers de mogelijkheden van de HB-er. Het beeld van een hoogbegaafd persoon is dan dat hij of zij zelf alles wel zo’n beetje zou moeten kunnen. Echter: er wordt op dat moment geheel voorbijgegaan aan het feit dat ook HB-ers emotionele steun nodig hebben, waardering, liefde en aandacht.

Overschatting is er ook wanneer mensen uitdrukkingen gebruiken als: ‘Dat zou jij toch moeten weten’ of ‘Voor jou is dit een makkie.’ Daarmee wordt prestatiedruk op de HB-er uitgeoefend door hem of haar op een voetstuk te plaatsen. Cognitieve mogelijkheden betekenen niet dat iemand op ieder gebied even sterk is. Je kunt ingewikkelde analyses maken en toch moeite hebben met onzekerheid, spanning, planning of sociale druk. Je kunt snel begrijpen wat er moet gebeuren en tegelijk behoefte hebben aan steun bij de uitvoering.

Overschatting ontstaat ook wanneer anderen denken dat jij geen uitleg, bevestiging of begeleiding nodig hebt. Daardoor kun je juist langer blijven doorlopen met vragen of problemen, omdat iedereen ervan uitgaat dat jij het zelf wel oplost. Hoogbegaafdheid maakt je niet alwetend, onaantastbaar of volledig zelfredzaam. Je blijft een mens met behoeften, gevoeligheden en ontwikkelpunten.

Worden hoogbegaafden ook onderschat?

Naast overschatting komt onderschatting voor. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer iemand weinig zegt, geen hoge cijfers haalt, geen indrukwekkende opleiding heeft afgerond of zich niet zichtbaar profileert. Een hoogbegaafde persoon kan zich jarenlang hebben aangepast. Misschien heb je geleerd om jouw ideeën niet meer te delen, omdat anderen ze te ingewikkeld vonden. Misschien ben je onder jouw niveau gaan werken omdat je niet wist welke omgeving wel bij je paste.

Ook terughoudendheid kan verkeerd worden gelezen. Wie stil is, wordt soms aangezien voor iemand die weinig te zeggen heeft. Maar achter die stilte kan een wereld aan gedachten, analyses en ideeën schuilgaan. Onderschatting ontstaat wanneer alleen naar zichtbaar gedrag wordt gekeken. Wie werkelijk wil begrijpen wat iemand in huis heeft, moet ook luisteren naar de manier waarop diegene denkt, verbanden legt en vragen benadert.

Kunnen hoogbegaafden alles zelfstandig?

Het idee dat hoogbegaafde mensen alles zelfstandig kunnen, sluit aan bij de overschatting die ik hiervoor beschreef. Omdat je snel begrijpt hoe iets werkt, kan de omgeving verwachten dat je geen begeleiding nodig hebt. Maar begrijpen is nog niet hetzelfde als uitvoeren. Weten wat verstandig is, betekent niet dat het ook gemakkelijk is om daarnaar te handelen. Ook hoogbegaafde mensen kunnen twijfelen, vastlopen, uitstellen of moeite hebben om overzicht te houden.

Soms is juist een gesprek nodig om gedachten te ordenen. Niet omdat je het antwoord niet kunt bedenken, maar omdat er zoveel mogelijkheden, invalshoeken en gevolgen door jouw hoofd gaan. Hulp vragen doet niets af aan jouw intelligentie. Het is eerder een teken dat je serieus neemt wat je nodig hebt om goed te functioneren.

Zijn hoogbegaafden altijd succesvol?

Hoogbegaafdheid is geen garantie voor maatschappelijk succes. Een hoog verstandelijk vermogen kan veel mogelijkheden bieden, maar succes hangt ook af van motivatie, omstandigheden, gezondheid, kansen en de mate waarin de omgeving aansluit. Iemand kan veel potentieel hebben en toch vastlopen op school of in het werk. Ook kan een hoogbegaafde persoon bewust kiezen voor een leven dat niet draait om status, inkomen of carrière.

Het beeld van de altijd succesvolle hoogbegaafde kan extra druk veroorzaken. Wanneer jij niet voldoet aan dat beeld, kun je gaan twijfelen aan jezelf of aan de vraag of je werkelijk hoogbegaafd bent. Succes is bovendien persoonlijk. Voor de een betekent het een complexe functie, voor de ander vrijheid, verdieping, betekenisvol werk of voldoende tijd voor eigen interesses.

Hebben hoogbegaafden alleen maar voordelen?

Hoogbegaafdheid kan een gave zijn. Snel denken, verbanden zien, diep leren en nieuwe ideeën ontwikkelen kunnen veel brengen. Maar deze kenmerken kunnen ook spanning opleveren wanneer de omgeving niet past. Snel denken kan ongeduld veroorzaken. Veel mogelijkheden zien kan kiezen moeilijk maken. Een sterke behoefte aan diepgang kan botsen met oppervlakkigheid. Gevoeligheid voor onlogica of onrecht kan veel energie kosten.

Dat betekent niet dat hoogbegaafdheid een probleem is. Het betekent wel dat ieder talent een context nodig heeft waarin het tot zijn recht komt. Op de pagina over talent en hoogbegaafdheid lees je meer over de combinatie van kunnen, willen en zijn en over de omgeving die nodig is om talent te laten groeien.

Hoe ontstaan misverstanden over hoogbegaafdheid?

Misverstanden ontstaan vaak doordat mensen uitgaan van een beperkt beeld. Ze zien een hoog IQ en verwachten hoge prestaties. Ze zien veel kennis en denken aan arrogantie. Ze zien teruggetrokken gedrag en concluderen dat iemand sociaal incompetent is.

Maar zichtbaar gedrag vertelt niet altijd wat eronder ligt. Een leerling die niet oplet, kan zich vervelen. Een medewerker die veel vragen stelt, kan behoefte hebben aan duidelijkheid en samenhang. Iemand die zich terugtrekt, kan zich jarenlang onbegrepen hebben gevoeld.

Daarom helpt het om nieuwsgierig te blijven. Wat maakt dat iemand zo reageert? Welke behoefte ligt eronder? Welke omgeving heeft iemand nodig om zichzelf te kunnen zijn?

Kijk verder dan het beeld

Misverstanden verminderen wanneer je niet alleen kijkt naar prestaties, diploma’s of zichtbaar gedrag. Kijk ook naar de manier waarop iemand denkt, waarneemt, leert en aansluiting zoekt.

Hoogbegaafde mensen vormen geen uniforme groep. Introversie of extraversie, aard, karakter, opvoeding, ervaringen en omgeving spelen allemaal een rol. Het ene kenmerk kan bij de ene persoon sterk zichtbaar zijn en bij de andere nauwelijks.

Daarom vind ik het belangrijk om niet te snel een conclusie te trekken. Hoogbegaafdheid vraagt om nuance. Niet ieder verschil is een probleem en niet iedere kracht is altijd gemakkelijk. Wie verder kijkt dan het gangbare beeld, ziet de persoon achter het label.

Veelgestelde vragen - FAQ

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over misverstanden rond hoogbegaafdheid.

Leren alle hoogbegaafden gemakkelijk?

Nee. Sommige hoogbegaafde mensen leren snel, maar anderen lopen vast door verveling, onvoldoende uitdaging, leerproblemen of een gebrek aan passende leerstrategieën. Een hoog verstandelijk vermogen garandeert geen hoge cijfers.

Zijn hoogbegaafde mensen sociaal minder vaardig?

Nee. Hoogbegaafde mensen kunnen sociaal vaardig zijn. Verschillen in denksnelheid, interesses en behoefte aan diepgang kunnen de aansluiting met anderen wel moeilijker maken.

Zijn hoogbegaafden vaker arrogant of betweterig?

Niet automatisch. Snel denken, veel weten en doorvragen kan soms zo overkomen. Dat zegt nog niet dat iemand zich beter voelt dan anderen. Bedoeling en uitstraling kunnen van elkaar verschillen.

Kun je hoogbegaafd zijn zonder hoge cijfers te halen?

Ja. Schoolresultaten hangen niet alleen af van intelligentie. Motivatie, uitdaging, begeleiding, welzijn en aansluiting bij het onderwijssysteem spelen eveneens een rol.

Waarom wordt hoogbegaafdheid soms niet herkend?

Hoogbegaafdheid kan verborgen blijven door aanpassing, onderpresteren, onzekerheid of terughoudend gedrag. Ook stereotiepe verwachtingen zorgen ervoor dat mensen die niet aan het bekende beeld voldoen, over het hoofd worden gezien.