home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / breedsprakig / uitweiden

Te veel uitweiden in jouw communicatie

Krijg je vaak de boodschap van anderen dat je te veel uitweidt in jouw communicatie? Of merk je zelf dat je dat doet? Uitweiden is een vorm van breedsprakig communiceren. Je begint met een duidelijke boodschap, maar onderweg kom je op andere gedachten, voorbeelden en onderwerpen. Voor je het weet ben je een heel eind verwijderd van wat je eigenlijk wilde vertellen. Misschien herken je dat. Je begint bij A, maakt een uitstapje naar F, denkt ineens aan K en probeert daarna terug te keren naar B. Voor jou hangen die gedachten met elkaar samen. De ander vraagt zich ondertussen af waar jouw verhaal naartoe gaat. Uitweiden gaat niet in de eerste plaats over de lengte van jouw verhaal. Dat is het onderwerp van langdradigheid. Uitweiden gaat over de richting. Je verlaat de hoofdroute en slaat steeds nieuwe zijpaden in. In dit artikel ga ik in op het begrip uitweiden. Wat is uitweiden? Waarom raak je de rode draad kwijt? En wat kun je eraan doen?

Wat is het verschil tussen uitweiden en langdradig zijn?

Uitweiden en langdradig zijn komen vaak samen voor, maar betekenen niet hetzelfde. Wanneer je langdradig bent, blijf je te lang doorgaan met jouw verhaal. Je kunt wel bij hetzelfde onderwerp blijven, maar je weet niet goed wanneer je moet stoppen. Wanneer je uitweidt, verandert de richting van jouw verhaal. Je begint over het ene onderwerp en komt ongemerkt bij iets anders terecht. Je kunt dus kort uitweiden. Iemand vraagt bijvoorbeeld: “Heb je de offerte al verstuurd?” Jij antwoordt: “Nog niet. Ik sprak gisteren trouwens iemand van een ander bedrijf dat ook met dit systeem werkt.” Binnen twee zinnen ben je van de vraag afgeweken. Het antwoord is niet lang, maar de richting is veranderd. Omgekeerd kun je ook langdradig zijn zonder uit te weiden. Je blijft dan wel bij hetzelfde onderwerp, maar vertelt er veel te lang over.

Welke plaats heeft uitweiden binnen breedsprakigheid?

Breedsprakigheid is het overkoepelende begrip voor communicatie waarbij je meer woorden of informatie gebruikt dan nodig is. Binnen dat bredere patroon maak ik onderscheid tussen verschillende vormen:

• Bij langdradigheid praat je te lang door.
• Bij uitweiden dwaal je af naar andere onderwerpen.
• Bij te veel details vertellen geef je te veel kleine feitelijkheden.
• Bij te veel uitleg geven verklaar of verantwoord je jouw boodschap uitvoeriger dan nodig is.
• Wanneer je niet tot de kern komt, blijft jouw hoofdboodschap te lang onduidelijk.

Bij uitweiden ligt de nadruk dus op afdwalen. Het onderwerp verandert terwijl je nog aan het vertellen bent.

Hoe herken je dat je uitweidt?

Uitweiden gebeurt vaak ongemerkt. Voor jou voelt de nieuwe gedachte logisch verbonden met de vorige. Jouw gesprekspartner ervaart dat verband niet altijd. Je kunt uitweiden herkennen aan deze signalen:

• Je zegt regelmatig: “Maar goed, waar had ik het ook alweer over?”.
• Je begint een verhaal en eindigt bij een ander onderwerp.
• Je voegt tussendoor allerlei herinneringen en anekdotes toe.
• Je gebruikt vaak zinnen als: “Nu ik eraan denk...”.
• Je merkt dat jouw verhaal steeds nieuwe vertakkingen krijgt.
• Je gesprekspartner vraagt wat dit met het oorspronkelijke onderwerp te maken heeft.
• Je moet terugzoeken naar de vraag die jou gesteld werd.
• Je introduceert meerdere personen en situaties die niet nodig zijn voor jouw boodschap.
• Je verliest tijdens een vergadering jouw eigen punt uit het oog.
• Je komt na een omweg alsnog terug bij jouw oorspronkelijke verhaal.

Een ander herkenningspunt is dat jij zelf het verband wel ziet, maar het niet hebt uitgelegd. De luisteraar hoort losse stukken, terwijl jij een compleet netwerk van gedachten ervaart.

Hoe dwaal je af van de kern en essentie?

Als je te veel uitweidt, dwaal je af van de kernboodschap. Waarom afdwalen? Omdat je zo omstandig bent in jouw woordkeuze en zinsopbouw dat jij zelf afdwaalt, niet meer weet wat je nu eigenlijk zou willen zeggen en dat ook jouw toehoorder de weg kwijtraakt in wat jij wilt vertellen. Herken jij je daarin? Het kan een rol spelen tijdens individuele gesprekken, maar ook tijdens vergaderingen, werkbesprekingen of wanneer je een presentatie geeft. Een belangrijk onderscheid is het verschil tussen interessant en functioneel. Een voorbeeld kan interessant zijn. Een herinnering kan grappig zijn. Een extra achtergrondgegeven kan waar zijn. Toch hoeft het jouw boodschap niet verder te helpen. Stel jezelf daarom tijdens het vertellen de vraag: helpt dit de ander om mijn hoofdboodschap beter te begrijpen? Is het antwoord nee? Dan kun je de gedachte bewaren. Dat vraagt discipline. Zeker wanneer jij enthousiast bent over wat je wilt vertellen. Maar niet alles wat interessant is, is op dit moment functioneel.

Kan associatief denken uitweiden versterken?

Sommige mensen denken sterk associatief. Een gedachte roept meteen andere beelden, herinneringen en verbanden op. Wanneer iemand het woord vakantie noemt, denk jij misschien aan Frankrijk. Frankrijk doet je denken aan die ene camping. Op die camping ontmoette je iemand die in de zorg werkte. Daardoor denk je ineens aan een gesprek over personeelstekorten. Voor jouw hoofd is dit een logische keten. Voor de ander ging het gesprek binnen een halve minuut van vakantie naar personeelstekorten. Associatief denken is geen gebrek. Het kan juist wijzen op creativiteit, snel verbanden zien en een rijk denkvermogen. De valkuil ontstaat wanneer je alle associaties hardop volgt. Niet iedere gedachte die tijdens het gesprek opkomt, hoeft onderdeel van het gesprek te worden.

Zie je onderweg steeds nieuwe zijpaden?

Ik vergelijk uitweiden met autorijden zonder duidelijke route. Je weet ongeveer waar je naartoe wilt, maar onderweg zie je allerlei interessante zijwegen. Bij iedere afslag denk je:

• Dit hoort er eigenlijk ook bij.
• Dit voorbeeld maakt mijn verhaal duidelijker.
• Dit moet ik ook nog even vertellen.
• Anders begrijpt de ander de achtergrond niet.
• Nu ik hierover begin, moet ik dat andere ook noemen.

Je neemt de afslag, rijdt een stuk door en ontdekt daarna weer een volgende zijweg. Het probleem is niet dat de zijwegen nergens toe leiden. Ze leiden alleen niet rechtstreeks naar de bestemming die je aan het begin had gekozen. De kunst is daarom niet dat je geen nieuwe gedachten meer mag hebben. De kunst is dat je leert beslissen welke gedachte bij de hoofdroute hoort en welke je voorlopig laat liggen.

Waarom ga je uitweiden?

Ik kan moeilijk voor jou bepalen wat de oorzaak is. Maar het is duidelijk een vorm van breedsprakigheid waar we nu samen over spreken. Vaak zijn er meerdere oorzaken.

• Je bent overmatig zorgvuldig en zo bang dat het verkeerd gaat dat je te veel informatie verstrekt.
• Je bent enthousiast of overenthousiast.
• Je stemt te weinig af met de toehoorder. Het is nogal een verschil of je het verhaal aan jouw partner vertelt of aan de raad van commissarissen.
• Je let te weinig op non-verbale signalen bij jouw toehoorder.
• Je hebt moeite met het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken.
• Je denkt associatief en ziet snel nieuwe verbanden.
• Je ordent tijdens het praten jouw gedachten.
• Je hebt jouw hoofdboodschap vooraf niet duidelijk bepaald.
• Je bent bang om relevante informatie weg te laten.
• Jouw gesprekspartner draagt tussendoor nieuwe onderwerpen aan.
• Je raakt afgeleid door een woord of reactie van de ander.
• Je voelt spanning en brengt daardoor minder structuur aan.
• Je wilt laten zien hoeveel je van het onderwerp weet.

De oorzaak bepaalt vaak ook het leerdoel. Wanneer je vooral uitweidt door associatief denken, moet je leren gedachten te parkeren. Wanneer spanning de oorzaak is, helpt het om vooraf structuur aan te brengen en tijdens het praten te vertragen.

Wijd je uit doordat je hardop denkt?

Misschien ontdek je pas tijdens het spreken wat je eigenlijk wilt zeggen. Je begint zonder vaste conclusie en vertrouwt erop dat jouw verhaal onderweg vorm krijgt. Dat kan prettig werken wanneer je met iemand brainstormt. Het is minder effectief wanneer de ander een duidelijk antwoord, besluit of voorstel nodig heeft. Bij hardop denken hoort de luisteraar alle tussenstappen:

• Wat je eerst dacht.
• Waarom je daaraan twijfelde.
• Welke andere mogelijkheid je zag.
• Welke herinnering daarbij opkwam.
• Hoe je uiteindelijk tot jouw conclusie kwam.

Je kunt voorkomen dat dit een lange dwaaltocht wordt door vooraf te zeggen wat je aan het doen bent: “Ik denk even hardop. Mijn voorlopige conclusie is dat we moeten wachten.” De ander weet dan wat de bestemming is, ook wanneer jij nog een paar gedachten onderzoekt.

Wat gebeurt er wanneer je tijdens een vergadering uitweidt?

Tijdens vergaderingen valt uitweiden snel op. Er is een agenda, er zijn meerdere deelnemers en ieder onderwerp heeft meestal een beperkte hoeveelheid tijd. Je begint bijvoorbeeld met een update over een project. Vervolgens vertel je over een eerdere vergadering, een probleem met een leverancier en een gesprek dat je vorige week met een collega voerde. Daarna ontstaat discussie over die leverancier, terwijl de oorspronkelijke agendavraag nog niet is beantwoord. Uitweiden kan tijdens vergaderingen leiden tot:

• Onduidelijkheid over het agendapunt.
• Discussies die niet bij het onderwerp horen.
• Vergaderingen die uitlopen.
• Besluiten die niet worden genomen.
• Deelnemers die hun aandacht verliezen.
• Nieuwe onderwerpen die ongepland worden geopend.
• Een voorzitter die jou moet terugbrengen naar de vraag.

Een bruikbare zin in een vergadering is: “Ik parkeer dat punt even, want het hoort niet bij de vraag die nu voorligt.”

Daarmee ontken je het zijonderwerp niet. Je voorkomt alleen dat het de hoofdroute overneemt.

Wat gebeurt er wanneer je tijdens een presentatie uitweidt?

Bij een presentatie is de route extra belangrijk. Jouw toehoorders kennen jouw verhaal nog niet en hebben jouw structuur nodig om te begrijpen waar je bent. Wanneer je tijdens een presentatie veel uitstapjes maakt, kunnen luisteraars het overzicht verliezen. Ze weten niet meer welk onderdeel je behandelt en wat zij daarvan moeten onthouden. Werk daarom met een duidelijke kapstok:

• Dit is het onderwerp.
• Dit zijn de drie hoofdpunten.
• Dit is het punt dat ik nu behandel.
• Dit is de conclusie.

Wanneer er tijdens jouw presentatie een interessante gedachte opkomt, vraag jezelf af of die bij een van de drie hoofdpunten hoort. Zo niet, dan laat je haar liggen of bewaar je haar voor de vragenronde.

Kan de ander jou ook een zijpad opsturen?

Uitweiden ontstaat niet altijd alleen door jou. Een gesprekspartner kan tussendoor een vraag stellen die slechts zijdelings met jouw verhaal te maken heeft. Misschien reageer je daar uitgebreid op. Vervolgens stelt de ander een nieuwe vraag en komen jullie samen steeds verder van het oorspronkelijke onderwerp terecht. Dit gebeurt vaak in adviesgesprekken. Een klant stelt veel aanvullende vragen. Jij hebt kennis van het onderwerp en geeft op iedere vraag een uitgebreid antwoord. Na verloop van tijd voeren jullie een heel ander gesprek dan waarvoor de afspraak bedoeld was. Je kunt dan zeggen: “Dat is een relevante vraag. Zullen we eerst het oorspronkelijke punt afronden en hier daarna op terugkomen?”

Of: “Dit is eigenlijk een apart onderwerp. Ik noteer het, zodat we het niet vergeten.” Gesprekken vragen wederzijdse sturing. Je hoeft niet ieder zijpad direct te volgen.

Hoe leer je gedachten parkeren?

Een bruikbare vaardigheid bij uitweiden is parkeren. Je merkt een nieuwe gedachte op, maar je vertelt haar niet onmiddellijk. Je kunt tijdens een gesprek een woord opschrijven. Dat ene woord helpt je om de gedachte later terug te vinden. Daardoor hoef je haar niet meteen uit te werken. Je kunt ook hardop parkeren: “Ik denk nu aan een ander punt, maar dat bewaar ik voor straks.”

Of: “Daar zit nog een tweede onderwerp onder. Laten we eerst dit afmaken.”

Parkeren betekent niet dat jouw gedachte onbelangrijk is. Je bepaalt alleen het juiste moment.

Hoe gebruik je de rode draad als controlevraag?

De rode draad is de lijn die alle onderdelen van jouw verhaal met elkaar verbindt. Wanneer je die lijn kwijt bent, voelt jouw communicatie als een verzameling losse stukken. Je kunt de rode draad bewaken met drie vragen:

• Welke vraag beantwoord ik?
• Wat is mijn hoofdboodschap?
• Hoe draagt deze zin daaraan bij?

Kun je de laatste vraag niet beantwoorden? Dan zit je waarschijnlijk op een zijpad. Schrijf bij een belangrijk gesprek vooraf de hoofdvraag bovenaan een vel papier. Kijk daar tijdens het gesprek af en toe naar. Dat eenvoudige hulpmiddel kan voorkomen dat je afdwaalt.

Hoe werk je met een beginpunt, route en eindpunt?

Een heldere boodschap heeft een beginpunt, een route en een eindpunt.

Beginpunt

Vertel waar het gesprek over gaat. Bijvoorbeeld: “Ik wil bespreken waarom de planning moet worden aangepast.”

Route

Noem alleen de belangrijkste redenen die bij dat onderwerp horen. Bijvoorbeeld: “Twee onderdelen zijn nog niet klaar en de leverancier heeft vertraging.”

Eindpunt

Formuleer het gewenste besluit of vervolg. Bijvoorbeeld: “Mijn voorstel is daarom om de oplevering één week te verschuiven.”

Alles wat niet bij het beginpunt, de route of het eindpunt hoort, is waarschijnlijk een zijpad.

Hoe kom je terug wanneer je bent afgedwaald?

Iedereen dwaalt weleens af. Het leerdoel is daarom niet dat het nooit meer gebeurt. Het gaat erom dat je het sneller herkent en zelf terugkeert.

Je kunt zeggen:

• “Ik dwaal af. Terug naar jouw vraag.”.
• “Dit is een zijpad. De kern is...”.
• “Ik ga even terug naar waar ik begon.”.
• “Dat voorbeeld helpt ons nu niet verder.”.
• “Laat ik mijn hoofdboodschap opnieuw formuleren.”.

Dat komt niet zwak over. Je laat juist zien dat je bewust communiceert en zelf verantwoordelijkheid neemt voor de structuur.

Welke rol speelt luisteren bij uitweiden?

Uitweiden lijkt vooral een probleem van spreken, maar luisteren speelt ook een belangrijke rol. Wanneer je werkelijk luistert naar de vraag, krijg je beter zicht op wat de ander wil weten. Je hoeft dan niet alle mogelijke richtingen te onderzoeken. Vraag zo nodig door:

• “Welk onderdeel wil je precies weten?”.
• “Wil je de achtergrond horen of alleen mijn conclusie?”.
• “Gaat jouw vraag over de oorzaak of over de oplossing?”.
• “Waarover moet vandaag een besluit worden genomen?”.

Een scherpe vraag geeft jouw antwoord duidelijke grenzen.

Hoe ziet uitweiden er in de praktijk uit?

Een medewerker wil tijdens een overleg uitleggen waarom een klantafspraak moet worden verzet. Zij begint met de agenda van de klant. Daarna vertelt ze dat een collega vorige week ziek was. Dat brengt haar bij de werkdruk in het team. Vervolgens beschrijft ze hoe de planning normaal gesproken wordt gemaakt. Na enkele minuten vraagt de leidinggevende: “Maar waarom moet deze afspraak nu worden verzet?” De medewerker heeft veel relevante informatie genoemd, maar is van de oorspronkelijke vraag afgedwaald. Een gerichte versie is: “De afspraak moet worden verzet omdat het rapport nog niet klaar is. Door ziekte hebben we twee werkdagen vertraging. Mijn voorstel is om de afspraak naar donderdag te verplaatsen.”

De bredere werkdruk kan belangrijk zijn, maar verdient een apart gesprek.

Is er iets aan te doen?

Kun je er wat aan doen? Jazeker. Gerichte training kan jou helpen. Wij doen dat in een kort individueel traject. In een eerste sessie van anderhalf uur gaan we samen jouw communicatiepatronen ontdekken. We gaan inventariseren:

• Wat is jouw stijl van communicatie?
• Wat is de kracht van jouw communicatie en welke valkuil hoort daarbij?
• Wanneer stap je in de valkuil van te veel uitweiden?

In de tweede sessie van anderhalf uur gaan we richting handvatten. Je krijgt hulpmiddelen mee voor onderweg waarmee je aan de slag kunt. Sessie één en twee voeren we uit met een tussenperiode van twee weken. Daarna plannen we een aantal sessies gericht op doen. De periode tussen deze sessies is vijf weken. Verandering kost tijd en oefening. Maar het beste is om in jouw praktijk van alledag te oefenen. Daardoor leer je nieuwe communicatiepatronen te implementeren en doe je ervaring op met hoe dat voor jou voelt.

Wat is jouw leerdoel wanneer je vaak uitweidt?

Wanneer je vaak uitweidt, is jouw belangrijkste leerdoel het bewaken van richting en samenhang. Je kunt oefenen met:

• Vooraf jouw hoofdboodschap bepalen.
• De vraag van de ander letterlijk opschrijven.
• Maximaal drie hoofdpunten kiezen.
• Nieuwe gedachten parkeren.
• Interessante zijonderwerpen niet meteen volgen.
• Tussendoor benoemen waar je bent in jouw verhaal.
• Jezelf terugbrengen wanneer je afdwaalt.
• De ander vragen of jouw antwoord nog aansluit.
• Een apart moment plannen voor een nieuw onderwerp.

Het doel is niet dat jouw communicatie vlak of saai wordt. Jouw voorbeelden, associaties en verhalen kunnen juist kleur geven. De kunst is dat ze de hoofdroute ondersteunen in plaats van overnemen. Je mag best een zijpad zien. Je hoeft het alleen niet altijd in te slaan.

Veelgestelde vragen over uitweiden

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over uitweiden en het bewaken van de rode draad.

Wat betekent uitweiden?

Uitweiden betekent dat je tijdens het vertellen afdwaalt van jouw oorspronkelijke onderwerp. Je slaat zijpaden in en kunt daardoor de rode draad van jouw verhaal verliezen.

Wat is het verschil tussen uitweiden en langdradig zijn?

Bij langdradigheid praat je te lang door. Bij uitweiden verandert vooral de richting van jouw verhaal en kom je op andere onderwerpen terecht.

Waarom dwaal ik tijdens het praten steeds af?

Dat kan komen door associatief denken, enthousiasme, spanning, hardop denken of onvoldoende voorbereiding. Ook een vraag of reactie van jouw gesprekspartner kan jou een zijpad opsturen.

Hoe voorkom ik dat ik de rode draad verlies?

Bepaal vooraf jouw hoofdboodschap en maximaal drie hoofdpunten. Vraag jezelf tijdens het vertellen af hoe iedere zin bijdraagt aan de vraag die je beantwoordt.

Wat kan ik zeggen wanneer ik merk dat ik afdwaal?

Zeg bijvoorbeeld: “Ik dwaal af. Terug naar jouw vraag.” Daarmee herstel je zelf de structuur en help je de ander om jouw verhaal weer te volgen.