home / persoonlijke ontwikkeling / assertiviteit / zelfverzekerd / onzekerheid

Onzekerheid: waarom voel jij je vaak onzeker?

Voel jij je vaak onzeker? Zijn er bepaalde situaties waarin jij je onzeker voelt? Merk je dat je vaak aarzelt, besluiteloos bent, twijfelt of dat je onzeker en aarzelend overkomt op anderen? Onzekerheid hangt nauw samen met zelfverzekerd zijn en omgaan met onzekerheid.

• Wat is een onzeker gevoel?
• Wat zijn de oorzaken van onzekerheid?
• Waarom ben je zoekende wanneer je onzeker bent?
• Wat zijn de gevolgen van onzekerheid?
• Hoe kun je onzekerheid verbloemen?
• Kun je onzeker zijn als leidinggevende?
• Wat zijn schijnzekerheden?
• Hoe ga je om met onzekerheid?
• Veelgestelde vragen over onzekerheid.

Wat is een onzeker gevoel?

De meeste mensen voelen zich weleens onzeker. Dat is op zichzelf niet vreemd. Onzekerheid ontstaat vaak wanneer je tijdelijk onvoldoende vertrouwen ervaart in jezelf, in jouw mogelijkheden of in de afloop van een situatie. Je weet bijvoorbeeld niet zeker of je het goed doet, of je aan de verwachtingen voldoet of hoe anderen op jou zullen reageren.

Zo’n onzeker gevoel kan zich op verschillende manieren uiten. Je kunt gaan twijfelen, aarzelen, piekeren of steeds opnieuw nadenken over een keuze. Misschien voel je spanning in jouw lichaam, durf je minder te zeggen of zoek je bevestiging bij anderen. Soms merk je onzekerheid vooral aan jouw gedachten, terwijl zij in andere situaties duidelijk zichtbaar wordt in jouw gedrag.

Dat je je in een bepaalde situatie onzeker voelt, betekent niet dat je altijd onzeker bent. Misschien voel je je op jouw werk zeker van jezelf, maar word je onzeker in een groep onbekende mensen. Of je weet precies wat je wilt, totdat iemand kritiek op jou geeft.

Wanneer voel je je onzeker? 

Ik noem wat voorbeelden van situaties waarin je je onzeker kunt voelen. 

• Je twijfelt regelmatig aan jezelf in de zin van: twijfelen aan jouw eigen kunnen, vaardigheden of kennis.
• Je bent onzeker over jouw prestaties en mogelijkheden.
• Je voelt je onzeker in bepaalde situaties, bijvoorbeeld in groepen, bij presentaties, tijdens een werkoverleg of tijdens een vergadering.
• De onzekerheid slaat bij je toe in nieuwe situaties, wanneer je dingen moet doen waarmee je niet bekend bent, of bij nieuwe contacten, wanneer je op mensen af moet stappen die je niet kent.
• Je voelt je onzeker bij bepaalde beslissingen die je moet nemen. Wat voor beslissingen zijn dat?
• Je moet taken doen die je niet zo goed kunt.
• Je moet iets doen terwijl anderen je voortdurend op de vingers kijken.
• Je staat in het middelpunt van de belangstelling.
• Je wordt op een arrogante, hautaine of dominante manier door anderen benaderd.
• Je hebt het gevoel dat anderen zich meer voelen dan jij, bijvoorbeeld wanneer iemand uit de hoogte spreekt.
• Je moet iets doen wat in het verleden fout is gegaan en de consequenties waren toen minder leuk.
• Je wordt gekleineerd door anderen. Is het trouwens zo gek dat je daar onzeker van wordt?
• Er staat druk op of er hangt iets van af, bijvoorbeeld tijdens een sollicitatiegesprek of wanneer je een presentatie moet geven.
• Er ontstaan situaties die spannend zijn, bijvoorbeeld conflictsituaties.
• Je verliest de controle over de situatie en er ontstaan gevoelens van machteloosheid.
• Je komt in een omgeving waarin anderen altijd beter presteren dan jij.
• Je wordt in een functie altijd negatief bejegend door collega’s of door de leiding.
• Je voelt je anders dan andere mensen, bijvoorbeeld vanwege andere normen en waarden.
• Je legt de lat voor jezelf zo hoog dat je er nooit aan kunt voldoen.
• Je bent perfectionistisch.

Wat zijn de oorzaken van onzekerheid?

Hoe ontstaat onzekerheid? Weet je dat deze vraag erg breed gesteld is? Omdat er zoveel persoonlijke aspecten kunnen zijn waardoor je onzeker bent geworden, is het bijna onmogelijk ze allemaal te benoemen. Ik pak er een paar uit.

Onzekerheid heeft vaak niet één duidelijke oorzaak. Meestal gaat het om een combinatie van ervaringen, overtuigingen, verwachtingen en omstandigheden. Wat jij hebt meegemaakt, hoe anderen met jou zijn omgegaan en welke eisen je aan jezelf stelt, kunnen allemaal invloed hebben op de manier waarop je naar jezelf kijkt.

Soms ontstaat onzekerheid na één ingrijpende gebeurtenis. In andere gevallen ontwikkelt zij zich langzaam, doordat je gedurende langere tijd kritiek hebt gekregen, jezelf met anderen hebt vergeleken of het gevoel hebt gehad dat je niet voldeed. Juist daarom is het belangrijk om niet alleen naar jouw huidige gedrag te kijken, maar ook te onderzoeken waar jouw twijfel vandaan komt.

• Vanuit het verleden kunnen er bepaalde zaken met je gebeurd zijn die je onzeker hebben gemaakt. Dat kan thuis zijn of vroeger op school. Het kan in lichtere mate zijn, maar ook in extreme vorm, zoals pesten of misbruik. In ieder geval kan het zo zijn dat je kampt met een negatief zelfbeeld. Maar heel praktisch: het kan ook zo zijn dat je op de verkeerde school terecht bent gekomen, waardoor je een opleiding bent gaan doen die achteraf niet bij je paste en waardoor je in werk terecht bent gekomen waarin je jouw passie niet kunt uiten.
• Een mogelijke tweede oorzaak: je bent van nature te gericht op de ander en je bent altijd maar bezig met wat anderen van je vinden. Ben je wel goed gekleed? Zie je er wel leuk uit? Wat zullen ze wel niet van je vinden? Wanneer jouw aandacht voortdurend bij de mening van anderen ligt, verlies je gemakkelijk het contact met wat jij zelf vindt, voelt en wilt.
• Een derde oorzaak kan zijn: belemmerende overtuigingen. Je wijst jezelf voortdurend af door opmerkingen als: we zijn maar gewone mensen, ik heb maar een lbo-opleiding of ik heb maar een mbo-opleiding. Zulke overtuigingen lijken soms onschuldig, maar kunnen ervoor zorgen dat je jouw mogelijkheden bij voorbaat kleiner maakt.
• Een vierde oorzaak: een overkritische houding tegenover jezelf en een lat die je voor jezelf te hoog legt. Je eist en verlangt zoveel van jezelf dat je er zowaar niet aan kunt voldoen. Daardoor bevestig je steeds opnieuw het gevoel dat je tekortschiet, terwijl jouw verwachtingen misschien onrealistisch hoog zijn.
• Een vijfde oorzaak: te weinig verwachten van jezelf, onder jouw niveau werken, te weinig actie ondernemen, niet tot doen komen en mentaal onvoldoende uitgedaagd worden. Ook daardoor kun je aan jezelf gaan twijfelen, omdat je jouw mogelijkheden niet gebruikt en weinig ervaringen opdoet waarin je merkt wat je kunt.
• Een zesde oorzaak: angst voor de toekomst, angst voor het onbekende en angst voor alles wat nieuw is. Wanneer je vooraf vooral denkt aan wat er mis kan gaan, kan iedere nieuwe stap onzeker voelen.
• Een zevende oorzaak: een relatie die je onzeker maakt doordat jouw partner voortdurend commentaar op je heeft. Oftewel: een overkritische partner die veel van je vraagt of die veeleisend is. Wanneer je vaak wordt gecorrigeerd, afgewezen of naar beneden gehaald, kan dat jouw vertrouwen in jezelf aantasten.
• Een achtste oorzaak: werk dat te veel van je vraagt of een leidinggevende die te veel van je eist. Een andere mogelijkheid is een leidinggevende die te weinig van je vraagt en je onvoldoende verantwoordelijkheden geeft. In beide situaties kun je het gevoel krijgen dat je niet goed functioneert of niet serieus wordt genomen.
• Een negende oorzaak: je bent snel uit balans en je maakt alles wat een ander zegt vele malen groter dan men het bedoelde. Een losse opmerking kan dan lang in jouw hoofd blijven hangen en uitgroeien tot een oordeel over jezelf.
• Een tiende oorzaak: je blijft maar in jouw hoofd malen en denken. Het is voor je een vluchtmechanisme geworden. Maar je wordt er alleen maar onzekerder door. Door steeds opnieuw dezelfde situatie te analyseren, krijg je meestal geen zekerheid. Je voedt vooral jouw twijfel.

Wat zijn de gevolgen van onzekerheid?

Onzekerheid kan invloed hebben op veel verschillende gebieden van jouw leven. Je merkt het niet alleen aan wat je voelt, maar ook aan de keuzes die je maakt, de manier waarop je communiceert en hoe je reageert op anderen. Wanneer je vaak aan jezelf twijfelt, kun je jezelf gaan inhouden. Je zegt minder snel wat je denkt, stelt beslissingen uit of vermijdt situaties waarin je bang bent om fouten te maken. Soms trek je je terug, terwijl je op andere momenten juist harder gaat werken, alles probeert te controleren of voortdurend bevestiging zoekt. Zonder dat je het beseft, kun je daarmee steeds opnieuw jouw onzekerheid voeden. Je doet minder nieuwe ervaringen op, vertrouwt steeds minder op jouw eigen oordeel en ziet jouw twijfel vervolgens als bewijs dat je inderdaad niet zeker genoeg bent. De gevolgen van onzekerheid kunnen zich bijvoorbeeld zo uiten:

• Wanneer je in een groep zit en het woord moet doen, voel je je onzeker en heb je weinig inbreng in gesprekken.
• Wanneer je een afwijkende mening hebt, durf je die niet te geven.
• Wanneer je kritiek krijgt, voel je je snel afgewezen of betrek je die kritiek volledig op jezelf.
• Wanneer je op een nieuwe situatie moet afstappen, ga je aan jezelf twijfelen.
• Je twijfelt over jouw baan, opleiding of mogelijkheden.
• Je stelt beslissingen uit omdat je bang bent om de verkeerde keuze te maken.
• Je vraagt anderen voortdurend om bevestiging voordat je durft te handelen.
• Je vergelijkt jezelf vaak met mensen die zekerder, succesvoller of vaardiger lijken.
• Je zegt sneller ja tegen anderen, terwijl je eigenlijk nee wilt zeggen.
• Je maakt jezelf kleiner en geeft jouw kwaliteiten onvoldoende ruimte.
• Je vermijdt situaties waarin je beoordeeld kunt worden of fouten kunt maken.
• Je bereidt je overdreven lang voor omdat je bang bent dat je iets over het hoofd ziet.
• Je probeert alles onder controle te houden om onverwachte situaties te voorkomen.
• Je neemt complimenten moeilijk aan en denkt dat anderen jouw kwaliteiten overschatten.
• Je legt de lat zo hoog dat je nauwelijks tevreden kunt zijn over jouw prestaties.
• Je overschreeuwt jezelf of doet je groter voor om te voorkomen dat anderen jouw onzekerheid merken.

Hoe kun je onzekerheid verbloemen?

Sommige mensen kunnen hun onzekerheid aardig verbloemen. Ze voelen zich onzeker, maar presenteren zich niet zo. Ze hebben zichzelf aangewend om het onzekere gevoel te maskeren. Soms zelfs zodanig dat de omgeving zich niet kan voorstellen dat er sprake is van onzekerheid. Het gedrag dat bij onzekerheid past, deel ik op in twee groepen. Onzekerheid is dus niet altijd herkenbaar aan stil, teruggetrokken of aarzelend gedrag. Soms lijkt iemand juist bijzonder zelfverzekerd, uitgesproken of dominant. Achter dat gedrag kan echter de angst zitten om niet serieus genomen, afgewezen of tekortgedaan te worden.

De manier waarop iemand onzekerheid verbloemt, is vaak een beschermingsmechanisme. Je probeert te voorkomen dat anderen zien waar je aan twijfelt. Dat kan tijdelijk helpen, maar het kost ook veel energie wanneer je voortdurend een houding moet aannemen die niet overeenkomt met wat je vanbinnen voelt.

• De ene kruipt naar binnen, klapt dicht en komt aarzelend of twijfelend over. Je houdt jouw mening voor je, vermijdt oogcontact, wacht af of laat anderen beslissen. Ook kun je jezelf onzichtbaar maken door weinig initiatief te nemen of geen ruimte in te nemen.
• De ander overschreeuwt het op een bepaalde manier, doet zichzelf soms leuker of groter voor dan hij of zij in werkelijkheid is. Of gaat machogedrag vertonen. Je praat veel, maakt overal grappen over, benadrukt jouw prestaties of probeert de controle te houden. Voor de buitenwereld kan dat zelfverzekerd lijken, terwijl je vanbinnen juist bang bent om door de mand te vallen.

In beide gevallen bepaalt onzekerheid jouw gedrag. De een maakt zichzelf kleiner, terwijl de ander zichzelf groter maakt. De buitenkant verschilt, maar de onderliggende behoefte is vaak hetzelfde: je wilt voorkomen dat je wordt afgewezen, bekritiseerd of niet goed genoeg wordt gevonden.

Wat zijn schijnzekerheden?

Misschien zoek je soms schijnzekerheden die onzekerheid geven. Je zoekt wellicht te veel zekerheden buiten jezelf en in externe factoren. Begrijp je wat ik bedoel? Ik leg het uit aan de hand van een voorbeeld. De zekerheid van een vaste baan is voor veel mensen prettig. Alleen, wie een vaste baan heeft en zijn zekerheid haalt uit de externe factor, namelijk de arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd, zoekt zekerheden buiten zichzelf. Het is beter om zeker te zijn over jouw eigen kunnen, over jouw vaardigheden, inzichten, verworven ervaring en kennis. Dat kan niemand je namelijk afnemen. Zo kun je zekerheden zoeken bij anderen of in jouw omgeving, waardoor je nog onzekerder wordt. Zekerheid moet namelijk van binnenuit komen en niet van buitenaf.

Een schijnzekerheid geeft je tijdelijk het gevoel dat je veilig bent, maar maakt jou afhankelijk van iets waar je niet altijd invloed op hebt. Een baan kan verdwijnen, een relatie kan veranderen en de waardering van anderen kan van het ene op het andere moment omslaan. Je kunt bijvoorbeeld schijnzekerheid zoeken in:

• Een vaste baan of een vast inkomen.
• De goedkeuring en complimenten van anderen.
• Een relatie waarin de ander jou voortdurend bevestigt.
• Status, een functietitel of maatschappelijke positie.
• Geld, bezit of materiële zekerheid.
• Het voortdurend controleren van situaties en mensen.
• Regels, planningen en vaste patronen.
• Het vermijden van iedere vorm van risico.
• Prestaties waarmee je jouw waarde probeert te bewijzen.
• Een uiterlijk waarmee je aan verwachtingen probeert te voldoen.

Dat betekent niet dat een vaste baan, een relatie, geld of waardering onbelangrijk zijn. Het wordt vooral een probleem wanneer jouw gevoel van eigenwaarde en veiligheid er volledig van afhankelijk wordt. Dan voel je je alleen zeker zolang de omstandigheden precies blijven zoals jij ze nodig hebt. Werkelijke zekerheid ontstaat niet doordat je alles onder controle hebt. Zij ontstaat wanneer je erop vertrouwt dat je met veranderingen, tegenslagen en onzekerheden kunt omgaan. Dan haal je jouw houvast niet alleen uit wat je hebt, maar ook uit wie je bent en wat je hebt ontwikkeld.

Hoe ga je om met onzekerheid?

Omgaan met onzekerheid begint niet bij het volledig laten verdwijnen van dat gevoel. Vaak wacht je op het moment waarop je je eindelijk zeker genoeg voelt om iets te doen. Maar in de praktijk ontstaat vertrouwen juist doordat je handelt, ervaringen opdoet en merkt dat je met een situatie kunt omgaan. 

De eerste stap is herkennen wanneer jouw onzekerheid ontstaat. In welke situaties ga je twijfelen? Welke gedachten komen dan bij je op? En wat doe je vervolgens? Misschien stel je iets uit, trek je je terug, vraag je bevestiging of probeer je alles onder controle te houden. Wanneer je dat patroon herkent, kun je onderzoeken of jouw gedachten werkelijk kloppen. Denk je bijvoorbeeld: ‘Dit kan ik niet’, dan kun je jezelf afvragen of dat een feit is of een conclusie die je uit angst trekt. Misschien weet je nog niet of je het kunt, omdat je het nog niet hebt geprobeerd. Het helpt om kleine, haalbare stappen te zetten. Je hoeft niet meteen de moeilijkste situatie aan te gaan. Kies iets wat spannend is, maar wel uitvoerbaar. Door die stap te zetten, geef je jezelf de kans om een nieuwe ervaring op te doen.

Let ook op de manier waarop je tegen jezelf praat. Wanneer je jezelf voortdurend bekritiseert, wordt onzekerheid alleen maar sterker. Het helpt daarom om jouw negatieve zelfpraat te herkennen en te doorbreken. Probeer eerlijk en mild te zijn. Dat betekent niet dat je alles goed hoeft te praten, maar wel dat je jezelf niet bij iedere fout afwijst. Daarnaast is het belangrijk om niet steeds jouw zekerheid bij anderen te zoeken. Natuurlijk mag je advies vragen, maar wanneer je voor iedere keuze bevestiging nodig hebt, leer je niet op jouw eigen oordeel te vertrouwen. Oefen daarom met kleine beslissingen die je zelf neemt. Onzekerheid kan dus verminderen wanneer je:

• Herkent in welke situaties je onzeker wordt.
• Onderzoekt welke gedachten jouw onzekerheid versterken.
• Niet automatisch gelooft wat je over jezelf denkt.
• Kleine en haalbare stappen zet.
• Ervaringen opdoet in plaats van alleen te blijven nadenken.
• Minder vaak bevestiging zoekt bij anderen.
• Eerlijk en vriendelijker tegen jezelf praat.
• Accepteert dat je niet alles vooraf zeker kunt weten.
• Leert verdragen dat fouten en twijfel bij ontwikkeling horen.
• Jouw aandacht richt op wat je al kunt en hebt geleerd.

Je hoeft niet eerst volledig zeker te zijn voordat je verder kunt. Juist door iets te doen terwijl je nog twijfelt, ontwikkel je vertrouwen in jezelf.

Veelgestelde vragen - FAQ

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over onzekerheid.

Is het normaal om je onzeker te voelen?

Ja. Vrijwel iedereen voelt zich soms onzeker, vooral in nieuwe, spannende of onvoorspelbare situaties. Onzekerheid wordt vooral lastig wanneer zij jouw keuzes en gedrag voortdurend gaat bepalen.

Wat is het verschil tussen onzekerheid en weinig zelfvertrouwen?

Onzekerheid kan tijdelijk en situatiegebonden zijn. Je kunt je bijvoorbeeld onzeker voelen tijdens een presentatie, terwijl je op andere gebieden wel vertrouwen in jezelf hebt. Weinig zelfvertrouwen is vaak breder en heeft meer invloed op hoe je naar jezelf en jouw mogelijkheden kijkt.

Waarom voel ik mij vooral onzeker in groepen?

In een groep kun je extra bezig zijn met wat anderen van je vinden. Je vergelijkt jezelf, bent bang om iets verkeerds te zeggen of voelt druk om goed over te komen. Daardoor kan jouw aandacht meer bij de reacties van anderen liggen dan bij wat jij zelf wilt zeggen.

Kan onzekerheid helemaal verdwijnen?

Waarschijnlijk zul je je niet in iedere situatie altijd zeker voelen. Dat hoeft ook niet. Het belangrijkste is dat onzekerheid jou niet langer tegenhoudt en dat je leert handelen zonder eerst volledige zekerheid nodig te hebben.

Hoe voorkom ik dat onzekerheid mijn keuzes bepaalt?

Onderzoek eerst waar jouw twijfel vandaan komt. Maak daarna een keuze op basis van wat jij belangrijk vindt en niet alleen op basis van wat het minst spannend voelt. Begin met kleine beslissingen en ervaar dat je ook zonder garanties verder kunt.