home / leiderschapsontwikkeling / modern leiderschap / kernwaarden / vakkundigheid

Vakkundigheid

Vakkundigheid kan een belangrijke kernwaarde van jouw organisatie zijn. Misschien spreek je liever over vakmanschap, deskundigheid of professionaliteit. Hoe je het ook noemt: wanneer vakkundigheid belangrijk is, stel je hoge eisen aan kennis en kunde binnen jouw vakgebied. Medewerkers zijn goed opgeleid, ontwikkelingen worden gevolgd en nieuwe vakkennis wordt niet alleen opgedaan maar ook toegepast en doorgegeven. Vakkundigheid betekent voor mij niet dat je ooit bent uitgeleerd. Juist een vakman weet hoeveel er nog te leren valt.

Is vakkundigheid een competentie, kwaliteit of kernwaarde?

Dat kan alle drie, afhankelijk van waar je naar kijkt. Bij een individuele medewerker kun je spreken over vakkundigheid als competentie of kwaliteit. Iemand beheerst zijn vak, weet waar hij over praat en levert deskundig werk. Wanneer een hele organisatie zegt dat vakkundigheid belangrijk is, wordt het een kernwaarde. Dan gaat het niet meer alleen over die ene goede vakman maar over de vraag hoe de organisatie met deskundigheid omgaat. Nemen we vakkennis serieus? Investeren we in ontwikkeling? Delen experts hun kennis? Durven we te zeggen dat we iets niet weten? En zorgen we ervoor dat nieuwe medewerkers het vak werkelijk kunnen leren?

Welk gedrag hoort bij vakkundigheid?

Een kernwaarde moet zichtbaar worden in gedrag. Anders blijft ook vakkundigheid een mooi woord. Wanneer deze waarde werkelijk leeft, zie je dat medewerkers hun vak serieus nemen, nieuwsgierig blijven naar nieuwe ontwikkelingen en verantwoordelijkheid voelen voor de kwaliteit van hun eigen professionele handelen.

• Medewerkers zijn vaktechnisch goed geschoold.
• Medewerkers kennen de belangrijkste werkwijzen en methoden binnen hun vakgebied.
• Nieuwe werkwijzen kunnen op een goede manier worden toegepast.
• Actuele ontwikkelingen binnen het vak worden bijgehouden.
• Er is aandacht voor verbetering en verdere professionalisering.
• Vakinhoudelijke informatie wordt gedeeld en overgedragen.
• Experts dragen hun kennis over aan collega's met minder ervaring.
• Nieuwe methoden en inzichten worden serieus onderzocht.
• Binnen de organisatie is ruimte voor vakinhoudelijke presentaties, overleg en kennisdeling.
• Medewerkers weten ook waar de grenzen van hun eigen deskundigheid liggen.

Een vakman weet ook wat hij niet weet

Dat laatste vind ik minstens zo belangrijk als alles wat je wel weet. Vakkundigheid betekent niet dat je overal verstand van moet hebben. Integendeel. Een goede vakman weet ook wanneer een vraag buiten zijn deskundigheid valt en wanneer iemand anders er meer verstand van heeft. Daar zit voor mij juist professionaliteit in. Wie op iedere vraag onmiddellijk een antwoord heeft, maakt mij soms eerder achterdochtig dan gerust.

Je hoeft dus niet alles zelf te kunnen. Je moet wel weten wat je beheerst, waar jouw grenzen liggen en wanneer je aanvullende expertise nodig hebt. "Dit weet ik niet, maar ik weet wel wie we erbij moeten halen" kan een buitengewoon vakkundig antwoord zijn.

Vakkundigheid vraagt dat je blijft leren

Wie zijn vak serieus neemt, blijft zich ontwikkelen. Dat hoeft niet altijd via een opleiding van drie jaar. Je leert ook van collega's, fouten, vakliteratuur, nieuwe opdrachten, intervisie, klanten en veranderingen in jouw vakgebied. Soms is één gesprek met een ervaren collega waardevoller dan een stapel boeken. Maar stilstand past slecht bij vakkundigheid.

Daar raakt deze kernwaarde ook aan intellectuele ontwikkeling. Niet omdat iedere vakman een academicus moet worden, maar omdat nieuwsgierigheid, kennis vergaren en willen begrijpen een belangrijke voedingsbodem zijn voor deskundigheid. Het verschil is dat vakkundigheid uiteindelijk altijd terug moet naar de praktijk: kun je er in jouw vak ook werkelijk iets mee?

Kennis delen in plaats van kennis bewaken

Een organisatie is kwetsbaar wanneer alle kennis bij een paar ervaren medewerkers in het hoofd zit. "Dat moet je aan Henk vragen, die weet hoe het werkt." Prima zolang Henk er is. Maar Henk gaat ooit met pensioen, wordt ziek of vertrekt naar een andere werkgever. Dan blijkt ineens hoeveel vakkennis nooit is overgedragen.

Vakkundigheid als kernwaarde betekent daarom ook dat experts bereid zijn hun vak over te dragen. Niet alles voor zichzelf houden omdat kennis macht is, maar jongere of minder ervaren collega's meenemen in het waarom achter het werk. Laat zien hoe je een afweging maakt, waarom je iets op een bepaalde manier doet en waar je op let. Je draagt dan niet alleen informatie over maar ook ervaring en vakmanschap.

Vakkundigheid en kwaliteitsgerichtheid

Vakkundigheid ligt dicht tegen kwaliteitsgerichtheid aan, maar ik zou ze niet hetzelfde noemen. Vakkundigheid gaat over de deskundigheid waarmee je jouw vak uitoefent. Kwaliteitsgerichtheid gaat over de normen die je stelt aan wat je levert en de aandacht voor het bewaken en verbeteren daarvan. De twee versterken elkaar natuurlijk. Zonder voldoende vakkennis wordt het lastig om hoge kwaliteit te leveren. Maar je kunt technisch heel vakkundig zijn en tegelijkertijd slordig omgaan met afspraken, controles of kwaliteitsnormen.

De valkuil: vakidiotie

Ook vakkundigheid heeft een valkuil. Zeker wanneer mensen veel kennis hebben, kan het vak zelf zo belangrijk worden dat de omgeving uit beeld raakt. Dan krijgen we wat ik met enige liefde vakidiotie noem. De expert weet verschrikkelijk veel, legt het allemaal haarfijn uit en vergeet ondertussen te kijken of de ander het nog kan volgen of überhaupt om al die informatie gevraagd heeft.

Dat zie je bijvoorbeeld bij adviseurs. De expert kent misschien acht mogelijke oplossingen en kan van iedere oplossing de complete achtergrond uitleggen. Prachtig keukenwerk. Maar de klant wil waarschijnlijk vooral weten welke twee mogelijkheden serieus zijn en welke jij adviseert. Vakkundigheid is dan niet minder kennis hebben, maar juist voldoende deskundig zijn om hoofd- en bijzaken te onderscheiden.

Technische deskundigheid is niet genoeg

Zeker binnen technische beroepen staat vakkundigheid vaak hoog aangeschreven. Terecht. Je wilt dat een engineer, monteur, technisch specialist of projectleider zijn vak beheerst. Maar daar zit ook een bekend leerdoel. Veel technische professionals kunnen terrein winnen wanneer zij naast hun vakinhoud ook hun communicatie, samenwerking en adviesvaardigheden ontwikkelen. Zie daarvoor ook soft skills binnen technische beroepen.

Je kunt namelijk technisch volledig gelijk hebben en de klant toch kwijtraken omdat je niet luistert, onbegrijpelijk communiceert of geen aansluiting vindt. Andersom geldt natuurlijk ook: een fantastisch gesprek zonder inhoudelijke deskundigheid blijft uiteindelijk een lege huls. Het één hoeft dus niet ten koste te gaan van het ander.

Nieuwe kennis hoeft niet automatisch beter te zijn

In het oorspronkelijke rijtje stond dat nieuwe methoden en werkwijzen toegejuicht worden en als verbetering worden gezien. Daar wil ik wel iets bij zeggen. Nieuw is niet automatisch beter. Ook binnen vakgebieden heb je modes, hypes en methoden die een paar jaar later alweer verdwenen zijn. Vakkundigheid betekent voor mij daarom niet dat je achter ieder nieuw idee aanloopt. Je onderzoekt het, vergelijkt het met wat je al weet en bepaalt vervolgens of het werkelijk een verbetering is.

Een goede vakman is dus niet alleen vernieuwingsgezind maar ook kritisch. Soms moet je iets nieuws invoeren omdat het aantoonbaar beter werkt. Soms moet je juist een beproefde werkwijze behouden omdat die nog steeds uitstekend voldoet.

De valkuil van ervaring: zo doen we het al dertig jaar

Ervaring is ontzettend waardevol, maar kan eveneens een valkuil worden. "Dat doen we hier al dertig jaar zo" is op zichzelf geen bewijs van kwaliteit. Misschien doen jullie het al dertig jaar uitstekend. Misschien ook al dertig jaar omslachtig. Vakkundigheid vraagt dat ervaring en nieuwsgierigheid bij elkaar blijven.

De ervaren medewerker weet veel van het vak en kent situaties die niet in een handboek staan. De nieuwe medewerker brengt misschien recente kennis mee en stelt vragen waar niemand meer bij stilstaat. Als die twee werkelijk van elkaar leren, wordt de organisatie er beter van.

Wat vraagt vakkundigheid van leiderschap?

Leidinggevenden hoeven niet per definitie de grootste inhoudelijke experts van hun team te zijn. Soms zijn medewerkers veel deskundiger op hun specifieke vakgebied en dat is prima. Een leidinggevende moet wel kunnen herkennen welke kennis nodig is, ontwikkeling stimuleren en vakmensen voldoende ruimte geven om hun deskundigheid in te zetten. Dat vraagt ook dat je niet doet alsof jouw functietitel betekent dat jij automatisch inhoudelijk het beste antwoord hebt.

Tegelijk moet een leidinggevende voorkomen dat experts onaantastbaar worden. "Hij is nu eenmaal onze beste specialist" is geen vrijbrief voor slecht samenwerken, kennis niet delen of iedere verandering blokkeren. Vakkundigheid is een grote kracht, maar zij ontslaat niemand van normaal professioneel gedrag.

Wanneer leeft vakkundigheid werkelijk?

Niet wanneer de organisatie zegt dat deskundigheid belangrijk is maar opleidingen altijd te duur vindt. Niet wanneer kennis alleen bij een paar experts blijft hangen. En ook niet wanneer medewerkers vooral hun oude routine blijven uitvoeren zonder zich af te vragen wat er in het vak verandert. Vakkundigheid leeft wanneer mensen hun vak serieus nemen, blijven leren, kennis delen en verantwoordelijkheid voelen voor hun eigen deskundigheid.

Dan ontstaat vakmanschap dat verder gaat dan een diploma aan de muur. Je kent jouw vak, je blijft jezelf ontwikkelen, je weet wanneer je iets niet weet en je bent bereid jouw kennis aan een ander over te dragen. Dat vind ik vakkundigheid.

Veelgestelde vragen over vakkundigheid

Vakkundigheid roept vooral vragen op wanneer ervaring, opleiding en verantwoordelijkheid niet vanzelf samenvallen. Dan blijkt dat deskundigheid meer is dan alleen het aantal jaren dat iemand zijn vak uitoefent.

Is veel werkervaring automatisch hetzelfde als vakkundigheid?

Nee. Ervaring kan enorm bijdragen aan vakkundigheid, maar alleen wanneer iemand ook blijft leren en reflecteren. Je kunt twintig jaar ervaring hebben of één jaar ervaring twintig keer hebben herhaald. Dat is niet helemaal hetzelfde.

Moet een expert zijn kennis altijd kunnen uitleggen aan een leek?

Niet iedere specialist is automatisch een goede docent, maar het vermogen om ingewikkelde zaken begrijpelijk uit te leggen is wel bijzonder waardevol. Zeker wanneer je adviseert of samenwerkt met collega's uit andere vakgebieden. Wie zijn vak werkelijk begrijpt, kan meestal ook onderscheid maken tussen wat de ander wel en niet hoeft te weten.

Hoe voorkom je dat kennis verdwijnt wanneer een ervaren medewerker vertrekt?

Begin met kennisoverdracht voordat het afscheid in zicht komt. Laat medewerkers samen werken, ervaringen bespreken, belangrijke werkwijzen vastleggen en collega's meenemen in complexe situaties. Een overdrachtsdocument in de laatste werkweek is meestal te laat voor dertig jaar praktijkervaring.

Kan iemand zeer vakkundig zijn zonder diploma?

Ja. In sommige beroepen zijn diploma's of wettelijke kwalificaties noodzakelijk, maar deskundigheid kan ook sterk ontstaan door ervaring, zelfstudie en jarenlang vakmanschap. Een diploma zegt iets over opleiding. Vakkundigheid blijkt uiteindelijk ook uit wat iemand daadwerkelijk kan.

Hoe weet je of deskundigheidsbevordering werkelijk iets oplevert?

Kijk niet alleen naar gevolgde opleidingen maar naar wat er daarna in het werk verandert. Wordt nieuwe kennis toegepast? Verbetert het vakmanschap? Worden fouten voorkomen? Kunnen collega's iets met wat iemand geleerd heeft? Een certificaat in een personeelsdossier is nog geen deskundigheidsbevordering.