home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / behoeften / persoonlijke behoeften / verwend

Zijn we verwend of ben je verwend?

Het wordt snel veroordelend gezegd: ‘hij is verwend’, ‘zij is een verwend nest’ of ‘jongeren zijn tegenwoordig verwend’. De vraag is echter: wat is verwend zijn precies? De kern is niet dat iemand veel bezit of veel heeft gekregen. Verwend zijn betekent vooral dat je onvoldoende hebt geleerd om zelf in jouw behoeften te voorzien.

Een autonoom mens voelt wat hij nodig heeft, neemt verantwoordelijkheid voor de vervulling van zijn behoeften en is bereid om daar moeite voor te doen. Wanneer anderen steeds te gemakkelijk in jouw behoeften voorzien, oefen je minder met wachten, inspanning, teleurstelling en tegenslag. Daar kun je later last van krijgen. Dit artikel schreef ik in de serie over persoonlijke behoeften en autonomie.

Welke kenmerken horen bij verwend gedrag?

Iemand die verwend is, verwacht vaak dat behoeften snel en zonder veel eigen inspanning worden vervuld. Wachten is moeilijk, ongemak wordt snel als onacceptabel ervaren en een tegenvaller kan buitenproportioneel hard aankomen. Ook kan iemand het vanzelfsprekend gaan vinden dat anderen helpen, betalen, regelen of problemen oplossen.

Verwend gedrag kan zich uiten in ongeduld, gemakzucht, snel opgeven of boosheid wanneer iets niet direct lukt. Dat hoeft geen onwil of slechte intentie te zijn. Het kan ook betekenen dat iemand simpelweg onvoldoende heeft geleerd hoe je zelf iets opbouwt, volhoudt en realiseert.

Waarom gaat verwend zijn niet alleen over spullen krijgen?

Bij verwend zijn wordt vaak gedacht aan veel cadeaus, een mooie scooter, een rijbewijs, een auto of een dure vakantie. Maar verwennen hoeft helemaal niet alleen over materiële zaken te gaan. Je kunt ook verwend raken doordat problemen altijd voor je worden opgelost, moeilijke gesprekken voor je worden gevoerd of iedere teleurstelling wordt voorkomen.

Ook talent kan iemand als het ware verwennen. Wanneer alles gemakkelijk gaat, hoef je bepaalde vaardigheden niet te ontwikkelen. Je leert dan misschien niet plannen, oefenen, doorzetten of omgaan met kritiek. Pas wanneer het leven meer van je vraagt, merk je wat je onvoldoende hebt geoefend.

Wat heeft verwend zijn met behoeften te maken?

Er ligt een directe verbinding tussen verwend worden en persoonlijke behoeften. Een behoefte is iets waarin je moet voorzien om goed te kunnen leven en functioneren. Een kind kan dat nog niet volledig zelf. Daarom voorzien ouders en verzorgers aanvankelijk in veel behoeften. Naarmate iemand ouder wordt, hoort hij steeds meer te leren hoe hij zelf voor die vervulling kan zorgen.

Een autonoom mens wacht niet af tot anderen alles regelen. Hij leert herkennen wat hij nodig heeft en onderneemt actie. Dat kan betekenen dat je eten klaarmaakt, geld verdient, hulp vraagt, een opleiding volgt, rust neemt, een probleem bespreekt of een vaardigheid oefent. Autonomie betekent niet dat je niemand nodig hebt. Het betekent dat je verantwoordelijkheid neemt voor jouw aandeel in de vervulling van jouw behoeften.

Waarom leert een verwend mens minder goed in eigen behoeften te voorzien?

Wanneer anderen voortdurend klaarstaan om ongemak weg te nemen, leert iemand minder goed hoe hij zelf een oplossing vindt. Wanneer geld altijd wordt bijgepast, leer je minder goed sparen. Wanneer een planning steeds door iemand anders wordt gemaakt, leer je minder goed structureren. Wanneer ieder conflict wordt gladgestreken, leer je minder goed omgaan met spanning en verschil.

Het probleem zit daarom niet in het ontvangen van hulp. Het probleem ontstaat wanneer hulp structureel de eigen ontwikkeling vervangt. Je krijgt dan wel wat je nodig hebt, maar je leert niet hoe je daarin zelf kunt voorzien. Zodra die hulp wegvalt, kun je vastlopen.

Wanneer wordt gemak vanzelfsprekend?

Iemand die verwend is, leeft vaak vanuit het motto ‘gemak dient de mens’. Hij wordt in de watten gelegd en is blijkbaar van alle gemakken voorzien. Wat erin zit, is: iemand krijgt zomaar van alles zonder er iets voor te hoeven doen. Het vliegt hem gemakkelijk aan.

Het gevaar van verwennen zit niet in wat de ander ontvangt of zomaar krijgt. Het zit vooral in de gewenning dat alles vanzelf gaat. Je raakt ermee vertrouwd dat iets weinig moeite kost en gaat het gewoon vinden om van alles te krijgen. Met als mogelijke consequentie dat je niet begrijpt, niet meer kunt of niet meer wilt investeren om iets te verkrijgen. In het artikel over gewenning en gemak binnen jouw comfortzone noem ik gewenning en vanzelfsprekendheid weleens des duivels oorkussen.

Waarom kan overvloed toch een gevoel van tekort geven?

We leven in een tijd waarin ontzettend veel beschikbaar is. Er is een overvloed aan producten, informatie, opleidingen, werkmogelijkheden, vakanties, sociale contacten en beelden op sociale media. Alles lijkt mogelijk en overal wordt getoond dat het nog mooier, beter of luxer kan.

Juist daardoor kan een gevoel van tekort ontstaan. Je ziet voortdurend wat je nog niet hebt, waar je nog niet bent geweest of wat je nog niet hebt bereikt. In plaats van voldoening ontstaat vergelijking. Je leeft materieel misschien in overvloed, maar ervaart innerlijk dat het nooit genoeg is.

Een behoefte heeft een natuurlijk eindpunt. Wanneer de behoefte is vervuld, heb je genoeg. Bij status, aanzien, prestige en bezit ligt dat anders. Daar kan altijd iets bij. Wie zijn behoeften niet meer goed voelt, kan daardoor blijven streven naar meer zonder ooit werkelijk verzadigd te raken.

Wat leer je minder goed wanneer alles vanzelf gaat?

Vroeger moesten mensen zich letterlijk inspannen om in hun basisbehoeften te voorzien. Ze gingen op jacht en zochten eten. Ze maakten vuur om zich warm te houden en kloofden hout in het bos. Voor het vervullen van behoeften moest moeite worden gedaan.

Tegenwoordig is dat anders. In Nederland is veel aanwezig en dichtbij. De schappen in de winkels liggen vol, de kroket trek je zo uit de muur en wie ongemak voelt kan naar de huisarts voor een pilletje of zalfje. We hebben overal iets voor in de aanbieding.

Dat is in veel opzichten een zegen. Maar het kan ook betekenen dat we minder oefenen met uitstellen, opbouwen, verdragen en zelf creëren. De strijd om de basisbehoeften hoeven we niet meer te voeren. Daardoor moeten we bewust leren dat niet alles direct beschikbaar hoeft te zijn en dat inspanning ook waarde heeft.

Waarom kunnen onbegrensde mogelijkheden verlammend werken?

Veel mogelijkheden lijken vrijheid te geven, maar kunnen ook verlammend werken. Wanneer je uit honderden opleidingen, beroepen, reizen en leefstijlen kunt kiezen, kun je het gevoel krijgen dat iedere keuze ook honderden andere mogelijkheden uitsluit. Je wilt de perfecte keuze maken en kiest daardoor soms helemaal niet.

Ik moet daarbij denken aan een ervaring met onze kinderen. We woonden bij een woning met een groot hek. De kinderen wilden altijd over dat hek heen. Op een dag gaf ik ze allemaal € 50 en zei ik: vandaag mogen jullie overal heen waar jullie maar willen. Wat gebeurde er? Ze bleven alle vier thuis.

Wanneer alles mogelijk is en iedere begrenzing wegvalt, weet je soms niet meer wat je moet kiezen. Een grens kan dus niet alleen beperken, maar ook richting geven. Autonomie betekent niet dat alles kan. Het betekent dat je kunt kiezen wat voor jou van betekenis is.

Wat laat het voorbeeld van Rogier zien?

Ik maak nogal eens mee dat mensen gewend raken aan gemak. Nogmaals: bij verwennen wordt vaak gedacht aan van alles krijgen. Maar het kan ook in heel andere dingen zitten. Ik noem het voorbeeld van Rogier.

Rogier kon gemakkelijk studeren. Lagere school: een eitje, allemaal achten en negens. Daarna het vwo en ook dat was een peulenschil. Rogier deed een hbo-opleiding en wederom was hij de beste van de klas. Hoe dat zo gekomen is? Rogier heeft een scherp verstand, kan goed studeren en heeft geen moeite om een opleiding te volgen.

Totdat hij ging werken. Opeens kwam hij in de problemen. Zijn baas was niet zo tevreden over zijn prestaties. Weinig structuur, slechte planning, weinig proactief. Hoe dat kwam? Rogier heeft nooit leren knokken. Het ging allemaal gemakkelijk en vanzelf. In de werksituatie kon hij het blijkbaar niet meer doen met de competentie ‘we zien wel’ of ‘laat het er maar op aankomen’.

Zie je dat verwend zijn niet altijd met materiële zaken te maken hoeft te hebben? Zie je ook dat Rogier hier niets te verwijten valt? Maar zie je ook dat Rogier zodanig gewend is geraakt aan gemak dat hij gemakzuchtig is geworden? Hij had veel talent, maar had bepaalde vaardigheden nooit hoeven ontwikkelen.

Waarom geeft iets zelf bereiken meer voldoening?

Voldoening ontstaat vaak niet doordat je iets zomaar krijgt. Het woord zegt het eigenlijk al: je bent vol van doen. Je zet jouw talent in, doet moeite en realiseert iets. De straatmaker kan een voldaan gevoel ervaren wanneer het straatje er mooi en strak in ligt. Niet alleen omdat het resultaat er is, maar omdat hij het zelf heeft gemaakt.

Wanneer je zomaar € 15.000 op jouw rekening krijgt, geeft dat gemak. Maar het geeft niet automatisch voldoening. Je hebt niets hoeven ontwikkelen, geen stappen gezet en niet geleerd hoe je dat bedrag zelf kunt genereren. Hetzelfde geldt voor een reis, woning, baan of opleiding. Wanneer je eraan hebt gebouwd, krijgt het vaak meer betekenis.

Dat betekent niet dat je alles alleen moet doen of dat ontvangen verkeerd is. Het gaat om de balans. Je mag ontvangen, maar je hebt ook het vermogen nodig om zelf te creëren, bij te dragen en verantwoordelijkheid te dragen.

Wat gebeurt er wanneer je niet leert omgaan met tegenslag?

Langzamerhand wordt de rekening van de welvaart gepresenteerd. Er kan een onbalans ontstaan tussen ontspanning en inspanning. We raken ontwend om met tegenslagen om te gaan en menen soms dat de wereld en ons leven volledig maakbaar zijn. We raken gewend aan een bepaald niveau van luxe, gemak en voorspelbaarheid.

Maar het leven is niet altijd gemakkelijk. Er zijn afwijzingen, verlies, teleurstellingen, conflicten en perioden waarin iets niet lukt. Wie nooit heeft hoeven oefenen met ongemak, kan zo’n situatie ervaren als iets wat onmiddellijk moet worden opgelost of voorkomen.

Ik gebruik daarvoor het beeld van een goudvis. Je kunt een goudvis grootbrengen in een veilig aquarium, waar het water rustig is en het voedsel vanzelf wordt gebracht. Maar wanneer diezelfde goudvis ineens in de IJssel moet zwemmen, lukt dat niet. Niet omdat de goudvis schuldig is, maar omdat hij niet heeft geleerd omgaan met stroming, gevaar en tegenslag.

Wat is het verschil tussen verzorgen en verwennen?

Verzorgen is voorzien in een behoefte wanneer iemand dat zelf nog niet kan of tijdelijk ondersteuning nodig heeft. Verwennen ontstaat wanneer je blijft overnemen wat iemand inmiddels zelf kan leren. Goede zorg helpt iemand uiteindelijk zelfstandiger te worden. Verwennerij kan iemand juist afhankelijk houden.

Het verschil zit dus niet alleen in wat je geeft, maar ook in het doel en het effect. Help je iemand om het later zelf te kunnen? Of voorkom je voortdurend dat iemand moeite, frustratie of verantwoordelijkheid ervaart? Liefde betekent soms helpen, maar soms ook ruimte geven om zelf te proberen.

Wie is verantwoordelijk voor verwend gedrag?

Het heeft weinig zin om jongeren, ouders of een hele generatie de schuld te geven. Jongeren hebben zichzelf niet opgevoed en hebben de tijd van overvloed niet zelf gecreëerd. Iedere generatie bouwt voort op wat de vorige generatie heeft opgebouwd.

Ik gebruik daarom liever het woord verantwoordelijkheid dan schuld. Ouders en opvoeders hebben de verantwoordelijkheid om kinderen niet alleen te geven wat ze nodig hebben, maar hen ook te leren hoe ze later zelf in hun behoeften kunnen voorzien. Jongeren en volwassenen hebben vervolgens de verantwoordelijkheid om te onderzoeken wat zij nog te leren hebben.

Hoe leer je alsnog zelf in jouw behoeften te voorzien?

Dat begint met de vraag: wat heb ik werkelijk nodig en wat kan ik zelf doen om daarin te voorzien? Misschien moet je leren plannen, sparen, koken, solliciteren, een gesprek aangaan, hulp vragen of iets stap voor stap opbouwen. Het gaat er niet om dat je alles alleen doet, maar dat je niet passief afwacht tot iemand anders het voor jou oplost.

Je leert ook door ongemak niet direct weg te nemen. Soms moet je wachten, oefenen, opnieuw beginnen of genoegen nemen met minder. Misschien is de badkamer nog niet helemaal af en koop je eerst een mooie spiegel en later een nieuwe kraan. Zo leer je bouwen, waarderen en voldoening ervaren.

Autonomie betekent dat je jouw behoeften kent, verantwoordelijkheid neemt en leert hoe je er zelf in kunt voorzien. Je mag hulp ontvangen, maar je ontwikkelt ook het vermogen om zelf te handelen. Daardoor word je beter opgewassen tegen verandering, teleurstelling en tegenslag.

Veelgestelde vragen over verwend zijn

Hieronder beantwoord ik enkele veelgestelde vragen over verwend gedrag, gemak, overvloed, opvoeding en zelf leren voorzien in jouw behoeften.

Ben je verwend wanneer je veel hebt gekregen?

Nee. Het gaat er niet alleen om hoeveel je hebt gekregen. De belangrijkste vraag is of je ook hebt geleerd om moeite te doen, verantwoordelijkheid te dragen en zelf in jouw behoeften te voorzien.

Kun je door talent verwend raken?

Ja. Wanneer leren, sporten of werken lange tijd vanzelf gaat, hoef je bepaalde vaardigheden misschien niet te ontwikkelen. Later kun je vastlopen wanneer planning, discipline, samenwerking of doorzettingsvermogen wel nodig zijn.

Is gemak altijd verkeerd?

Nee. Gemak kan prettig en nuttig zijn. Het wordt een probleem wanneer je het vanzelfsprekend gaat vinden, geen ongemak meer kunt verdragen en niet meer bereid bent om moeite te doen.

Wat is het verschil tussen helpen en verwennen?

Helpen ondersteunt iemand om uiteindelijk zelf verder te kunnen. Verwennen neemt structureel over wat iemand zelf kan leren, waardoor afhankelijkheid en gemakzucht kunnen ontstaan.

Kun je op latere leeftijd alsnog zelfstandiger worden?

Ja. Je kunt leren om verantwoordelijkheid te nemen, zelf keuzes te maken, ongemak te verdragen en stap voor stap vaardigheden op te bouwen. Dat vraagt oefening, maar autonomie kun je blijven ontwikkelen.