home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / zelfkennis zelfinzicht / dissociatie

Dissociatie: losraken van jezelf of van de omgeving

Dissociatie betekent dat de normale samenhang tussen jouw gedachten, gevoelens, herinneringen, lichamelijke ervaringen en waarneming tijdelijk verstoord raakt. Het kan voelen alsof je losraakt van jezelf. Je lichaam, gedachten of gevoelens lijken dan niet meer helemaal van jou. Je kunt ook losraken van jouw omgeving. De wereld om je heen voelt dan vreemd, wazig, ver weg of onwerkelijk. Het woord dissociatie duidt op loskoppeling. Het tegenovergestelde is associatie: zaken zijn met elkaar verbonden en vormen een eenheid. Bij dissociatie wordt die verbinding onderbroken. De innerlijke samenhang is er tijdelijk niet of wordt minder ervaren.

Deze pagina hoort bij de serie over zelfkennis en zelfinzicht. Dissociatie raakt immers aan de verbinding met jouw gevoelens, gedachten, herinneringen, lichaam en innerlijke weten. Wanneer die verbinding verstoord raakt, kun je jezelf en jouw omgeving anders ervaren.

Wat is losraken van jezelf?

Ik duid het vaak op meerdere manieren. Een belangrijk begrip zit voor mij in de eenheid van hoofd, hart en handen. En hart vind ik dan nog te mager uitgedrukt: noem het hart en ziel als bron van leven en beleven. Losraken van jezelf is de verbinding tussen hoofd, hart en handen kwijtraken. De innerlijke contactdraad lijkt doorgeknipt. Je kunt denken zonder werkelijk contact te ervaren met wat je voelt. Je kunt handelen zonder dat jouw handelen nog verbonden is met jouw behoeften of innerlijke overtuigingen. Je kunt ook het gevoel hebben dat jouw lichaam niet meer helemaal van jou is of dat je op afstand naar jezelf kijkt.

Wat gebeurt er wanneer hoofd, hart en handen los van elkaar raken?

Hoofd, hart en handen staan voor denken, voelen en handelen. Wanneer die met elkaar verbonden zijn, kun je begrijpen wat er gebeurt, voelen wat iets met je doet en handelen op een manier die daarbij past. Bij dissociatie kan die samenhang tijdelijk worden onderbroken. Je hoofd kan bijvoorbeeld doorgaan met denken en analyseren, terwijl jouw gevoelens niet meer bereikbaar lijken. Je weet rationeel dat iets is gebeurd, maar je ervaart nauwelijks wat het emotioneel met je doet. Andersom kun je overspoeld worden door gevoelens zonder dat je deze goed kunt begrijpen of ordenen. Ook jouw handelen kan los komen te staan van wat je denkt en voelt. Je doet wat nodig lijkt, functioneert misschien ogenschijnlijk gewoon door, maar ervaart nauwelijks verbinding met jouw eigen keuzes. Het kan voelen alsof je op de automatische piloot leeft of alsof je naar jezelf kijkt terwijl je iets doet. Dat is wat ik bedoel met een doorgeknipte innerlijke contactdraad. De verschillende delen zijn er nog wel, maar de onderlinge verbinding wordt niet of nauwelijks ervaren.

Klachten en kenmerken

Kenmerken zijn:

• Verwarring in je hoofd en in je gedachten.
• Geen focus meer kunnen aanbrengen.
• Je hebt het gevoel soms alsof je onder een steen leeft en soms verlang je naar je cocon waarin je je kunt verstoppen.
• Je hebt het gevoel dat jouw lichaam niet meer van jou is.
• Concentratie is moeilijk.
• Je voelt geen verbinding met andere mensen.
• Je voelt je soms een mens met twee gezichten.
• Je bent stukken uit jouw verleden kwijt.
• Je vergeet dingen.
• Je hebt geen benul van tijd.
• De wereld boeit je niet en staat ver van je af.
• Je ervaart je leven soms als onwerkelijk.
• Het lijkt alsof je van een afstand naar gebeurtenissen kijkt in plaats van ze te beleven.

Niet iedereen ervaart dezelfde kenmerken. De één raakt vooral los van het eigen lichaam of gevoel. De ander ervaart de omgeving als vreemd of onwerkelijk. Ook verwarring, concentratieproblemen, tijdverlies of gaten in herinneringen kunnen voorkomen.

Oorzaken

Hoe raak je vervreemd van jouw innerlijk weten?

Met innerlijk weten bedoel ik dat je vanbinnen kunt ervaren wat bij jou past en wat niet. Je voelt waar jouw grenzen liggen, wat je nodig hebt, waar je voor staat en welke richting klopt. Dat innerlijke weten ontstaat uit de verbinding tussen hoofd, hart, ziel en lichaam. Je kunt daarvan vervreemd raken wanneer je jouw gevoelens steeds veroordeelt of wegduwt. Je voelt misschien wel weerstand, verdriet, angst of boosheid, maar je hebt geleerd dat deze gevoelens er niet mogen zijn. Daardoor ga je steeds meer vanuit jouw hoofd leven. Je kunt ook vervreemd raken wanneer je leeft volgens een systeem dat van buitenaf is opgelegd. Je voldoet aan verwachtingen, neemt waarden en normen van anderen over en probeert te beantwoorden aan beelden van hoe je zou moeten zijn. Op den duur weet je niet meer of een keuze voortkomt uit jezelf of uit wat jouw omgeving van jou vraagt.

Geen oog hebben voor jouw behoeften speelt eveneens een rol. Wanneer je structureel voorbijgaat aan rust, veiligheid, verbinding, ruimte of erkenning, worden deze behoeften steeds minder zichtbaar. Je raakt gewend aan het feit dat ze niet worden vervuld. Vervreemding van jouw innerlijk weten betekent daarom niet dat dit innerlijke weten verdwenen is. De verbinding ermee is verstoord. Je kunt het niet meer goed horen, voelen of vertrouwen.

Gevoelens die erbij komen

Er kunnen tal van gevoelens bij je opkomen. Je kunt je somber, terneergeslagen, bedrukt of bedroefd voelen. Je kunt je ook apathisch of wezenloos voelen door emotionele uitputting, waardoor je eigenlijk niets voelt. Maar dissociatie kan ook gevoelens van verwarring of paniek met zich meebrengen.

Juist het ontbreken van gevoel kan verwarrend zijn. Je weet misschien dat een gebeurtenis ingrijpend was, maar ervaart geen passende emotie. Of je voelt wel spanning in jouw lichaam, terwijl je niet begrijpt waar die vandaan komt.

Hulp nodig?

Wanneer je dit soort zaken herkent, is het tijd om er iets mee te doen. Bespreek jouw klachten met de huisarts, zeker wanneer ze vaak terugkomen, lang aanhouden, erger worden of jouw dagelijks functioneren verstoren. De huisarts kan samen met jou onderzoeken welke hulp passend is. Coaching kan in bepaalde situaties ondersteunend zijn bij thema’s als behoeften, grenzen, waarden en zelfinzicht. Coaching vervangt echter geen medische of psychologische diagnostiek en behandeling bij ernstige of aanhoudende dissociatieve klachten.

Veelgestelde vragen over dissociatie

Hieronder beantwoord ik vijf vragen over losraken van jezelf, losraken van de omgeving en het zoeken van hulp.

Is iedere dissociatieve ervaring een dissociatieve stoornis?

Nee. Een dissociatieve ervaring is niet automatisch een dissociatieve stoornis. Van een stoornis kan sprake zijn wanneer de klachten terugkeren, lang aanhouden, veel lijdensdruk geven of het dagelijks functioneren ernstig verstoren. Alleen een bevoegde deskundige kan dit beoordelen.

Wat is het verschil tussen losraken van jezelf en losraken van de omgeving?

Bij losraken van jezelf kunnen jouw lichaam, gedachten, gevoelens of handelingen vreemd of niet-eigen aanvoelen. Bij losraken van de omgeving kan de wereld om je heen wazig, ver weg, vlak of onwerkelijk lijken. Beide ervaringen kunnen ook tegelijk voorkomen.

Kun je dissociëren zonder dat anderen het merken?

Ja. Aan de buitenkant kun je rustig lijken of ogenschijnlijk gewoon doorgaan, terwijl je vanbinnen weinig verbinding ervaart met jezelf of de omgeving. Daarom is het belangrijk om zelf jouw ervaringen serieus te nemen en erover te praten.

Is vergeetachtigheid altijd een vorm van dissociatie?

Nee. Vergeetachtigheid en concentratieproblemen kunnen veel verschillende oorzaken hebben. Trek daarom niet zelf de conclusie dat er sprake is van dissociatie, maar bespreek terugkerende of ernstige klachten met jouw huisarts.

Wanneer moet je met dissociatieve klachten naar de huisarts?

Ga naar de huisarts wanneer de klachten regelmatig terugkomen, lang duren, erger worden, gaten in jouw herinneringen veroorzaken of jouw werk, relaties en dagelijks leven verstoren. Zoek direct hulp wanneer je jezelf niet veilig voelt of bang bent dat je jezelf of iemand anders iets aandoet.