home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / anticiperen

Anticiperen als kernkwaliteit: vooruitzien en vooruitblikken

Anticiperen is een kwaliteit. Past anticiperen bij jou? Dan kun je vooruitblikken en denk je vaak na over iets wat nog moet komen. Je kunt situaties goed inschatten en je ziet bepaalde ontwikkelingen als het ware aankomen. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat anticiperen over vooruitzien en daar tijdig op inspelen.

Anticiperen is iets anders dan voorspellen

Anticiperen betekent niet dat je precies weet wat er gaat gebeuren. De toekomst laat zich nu eenmaal niet volledig voorspellen. Je kijkt naar ontwikkelingen, patronen en signalen en maakt op basis daarvan een inschatting. Vervolgens bereid je je voor op wat mogelijk komen gaat. Je hoeft dus geen zekerheid te hebben voordat je iets doet. Juist kunnen omgaan met onzekerheid hoort bij goed anticiperen.

Anticiperen vraagt om actie

Het inschatten van bepaalde zaken is een goed begin. Maar het is niet voldoende. Er moeten maatregelen genomen worden. Kortom: het moet leiden tot actie. Wanneer je wel ziet wat eraan komt maar daar vervolgens niets mee doet, blijft het bij een waarneming.

Van vooruitzien naar proactief handelen

Daar ligt de verbinding met proactief handelen. Anticiperen gaat over zien wat er mogelijk aankomt. Proactief handelen gaat over wat je vervolgens met die informatie doet. Je wacht niet totdat een kans voorbij is of een probleem zich daadwerkelijk voordoet, maar komt op tijd in beweging. Toch zijn anticiperen en proactief zijn niet precies hetzelfde. Je kunt uitstekend vooruitzien en vervolgens alsnog niets doen. Pas wanneer jouw inzicht wordt omgezet in handelen, krijgt anticiperen praktische waarde.

Anticiperen op strategisch, tactisch en operationeel niveau

Anticiperen kan in meerdere functies belangrijk zijn. Dat geldt voor de werkvoorbereider of planner op operationeel niveau. Zeker in leidinggevende functies is anticiperen belangrijk. Anticiperen kan op verschillende niveaus:

• Op strategisch niveau: het inschatten van bepaalde risico's en marktontwikkelingen.
• Op tactisch of operationeel niveau: het inschatten van het verloop van processen en projecten.

De tijdshorizon verschilt daarbij. Op operationeel niveau kijk je misschien een dag of enkele weken vooruit. Op strategisch niveau kan het gaan over ontwikkelingen die pas over enkele jaren werkelijk zichtbaar worden. De kwaliteit blijft dezelfde: je probeert tijdig te zien wat er aankomt en wat dat van jou of de organisatie vraagt.

Wanneer wordt vooruitdenken te veel controle willen houden?

Anticiperen geeft overzicht en kan verrassingen voorkomen, maar je kunt erin doorslaan. Dan wil je niet alleen vooruitkijken maar ook alles beheersen. Je probeert iedere mogelijke ontwikkeling vooraf af te dekken en houdt de regie zo stevig vast dat er weinig ruimte overblijft voor onverwachte gebeurtenissen. Dat werkt niet, want niet alles is in te schatten en de wereld is maar beperkt maakbaar. Vooruitdenken helpt je om voorbereid te zijn. Het geeft je geen garantie dat alles ook volgens jouw verwachting zal verlopen.

Valkuilen van anticiperen

Wie over de kwaliteit anticiperen beschikt, kan ook in valkuilen terechtkomen. Denk bijvoorbeeld aan:

• Alles onder controle willen hebben of zo sterk de regie willen houden dat je steeds meer op een controlfreak gaat lijken. Niet alles is immers in te schatten en de wereld is beperkt maakbaar.
• Te veel gericht zijn op toekomstige ontwikkelingen en daardoor het hier en nu uit het oog verliezen.

Waar erger je je aan als je goed kunt anticiperen?

Wanneer anticiperen sterk bij jou past, kun je je ergeren aan mensen die reactief ingesteld zijn. Jij ziet iets aankomen en denkt: waarom doen we nu niets? Een ander wacht liever totdat de situatie zich werkelijk voordoet. Vooral wanneer daardoor steeds opnieuw haast, improvisatie of herstelwerk nodig is, kan dat je behoorlijk irriteren.

Welke ontwikkeldoelen passen bij anticiperen?

De kwaliteit hoeft niet minder te worden. De kunst is vooral om jouw vooruitziende blik zo te gebruiken dat hij tot actie leidt zonder dat je alles wilt beheersen. Deze ontwikkeldoelen kunnen daarbij passen:

• Proactief leren handelen, zodat je niet alleen ziet wat eraan komt maar daar ook tijdig iets mee doet.
• Leren onderscheiden waarop je wel en geen invloed hebt, zodat vooruitdenken niet verandert in alles willen controleren.
• Ruimte houden voor onverwachte ontwikkelingen en accepteren dat niet iedere situatie vooraf te voorspellen of te organiseren is.

Vragen over anticiperen en vooruitblikken

Rond anticiperen ontstaan ook vragen die niet rechtstreeks gaan over vooruitzien, handelen of de valkuilen hierboven. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Kun je leren om beter te anticiperen?

Dat kan. De een heeft van nature meer gevoel voor ontwikkelingen en patronen dan de ander, maar je kunt jezelf wel trainen om vaker vooruit te kijken. Bijvoorbeeld door bewust stil te staan bij wat eraan komt, welke gevolgen een ontwikkeling kan hebben en wat je nu al zou kunnen voorbereiden.

Moet iemand die goed anticipeert altijd een planning hebben?

Nee. Een planning kan helpen, maar anticiperen is breder dan plannen. Je kunt ook goed anticiperen doordat je ontwikkelingen waarneemt, verbanden legt en tijdig merkt dat de bestaande planning aangepast moet worden. Soms is juist het vermogen om van een planning af te wijken onderdeel van goed anticiperen.

Speelt intuïtie een rol bij anticiperen?

Dat kan. Soms heb je op basis van ervaring snel door dat een bepaalde situatie een bepaalde kant opgaat zonder dat je meteen precies kunt uitleggen waarom. Toch is anticiperen niet alleen een kwestie van gevoel. Ook kennis, ervaring, waarneming en inschattingsvermogen spelen een rol.

Wat doe je wanneer anderen een ontwikkeling nog niet zien aankomen?

Dan helpt het om concreet te maken wat jij waarneemt en waarom jij denkt dat dit gevolgen kan hebben. Alleen zeggen dat je iets voelt aankomen, overtuigt niet iedereen. Benoem signalen, mogelijke gevolgen en wat volgens jou een verstandige voorbereiding zou zijn. Uiteindelijk kunnen anderen jouw inschatting natuurlijk anders beoordelen.

Is anticiperen alleen belangrijk in leidinggevende functies?

Nee. Ook in uitvoerende functies kan anticiperen heel waardevol zijn. Een planner, werkvoorbereider, vakman of medewerker kan vooruitzien waar een proces dreigt vast te lopen, welke materialen straks nodig zijn of waar een klantvraag naartoe beweegt. De termijn waarop je vooruitkijkt verschilt per functie, maar de kwaliteit is op veel plaatsen bruikbaar.